Câu hỏi: Tại nơi có gia tốc trọng trường g, chọn gốc thế năng tại mặt đất thì biểu thức tính thế năng trọng trường của một vật có khối lượng m đặt tại độ cao z là gì?
- A. Wₜ = mgz.
- B. Wₜ = 0,5mgz.
- C. Wₜ = 1/4mgz.
- D. Wₜ = 2mgz.
Đáp án đúng là A. Wₜ = mgz. Khi chọn mặt đất làm mốc, thế năng trọng trường của vật bằng tích khối lượng m, gia tốc trọng trường g và độ cao z so với mặt đất.

Vì sao đáp án A đúng?
Thế năng trọng trường biểu thị năng lượng vật có do vị trí của nó trong trọng trường. Ở gần mặt đất, khi coi g không đổi và lấy mặt đất làm mốc thế năng, vật ở độ cao z có thế năng Wₜ = mgz. Trong đó, m tính bằng kilôgam (kg), g tính bằng mét trên giây bình phương (m/s²), z tính bằng mét (m); thế năng có đơn vị jun (J).
Có thể kiểm tra công thức qua công của trọng lực. Nếu vật đi từ độ cao z xuống mặt đất, trọng lực cùng hướng với độ dời theo phương thẳng đứng nên sinh công A = mgz. Công ấy bằng độ giảm thế năng: A = Wₜ ban đầu − Wₜ tại mặt đất. Vì thế năng tại mặt đất bằng 0, ta được Wₜ ban đầu = mgz. Ngược lại, khi đưa vật từ mặt đất lên độ cao z, trọng lực sinh công −mgz, còn thế năng tăng thêm mgz. Cần phân biệt hai chiều chuyển động để không nhầm dấu của công.
Vì sao các phương án còn lại sai?
- B. Wₜ = 0,5mgz: Hệ số 0,5 không có trong công thức thế năng trọng trường khi g không đổi. Phương án này dễ gây nhầm với công thức động năng Wđ = 0,5mv².
- C. Wₜ = 1/4mgz: Đề bài không có điều kiện nào làm thế năng chỉ còn một phần tư mgz. Với cùng m, g và z, giá trị thế năng vẫn là mgz.
- D. Wₜ = 2mgz: Hệ số 2 khiến kết quả lớn gấp đôi thế năng thực tế. Trọng lực có độ lớn mg, nên khi vật giảm độ cao z, công của trọng lực là mgz chứ không phải 2mgz.
Kiến thức liên quan đến thế năng trọng trường
Nếu chọn một mốc thế năng khác, công thức vẫn có dạng Wₜ = mgh, với h là độ cao có dấu so với mốc đã chọn. Vì vậy, thế năng là đại lượng vô hướng và có thể dương, bằng 0 hoặc âm. Đổi mốc có thể làm thay đổi giá trị thế năng tại một vị trí, nhưng không làm thay đổi độ biến thiên thế năng giữa hai vị trí.
Thế năng phụ thuộc vào khối lượng, vị trí của vật, gia tốc trọng trường và mốc tính thế năng; nó không phụ thuộc vào vận tốc hay động năng. Chẳng hạn, một người đứng yên so với thang máy đang đi lên đều có độ cao và thế năng tăng, trong khi tốc độ so với mặt đất và động năng không đổi.
Công của trọng lực bằng thế năng ở vị trí đầu trừ thế năng ở vị trí cuối: A = Wₜ đầu − Wₜ cuối. Vật đi xuống thì thế năng giảm, trọng lực sinh công dương; vật đi lên thì thế năng tăng, trọng lực sinh công âm. Công này chỉ phụ thuộc vào độ cao đầu và cuối, không phụ thuộc đường đi. Nếu chỉ có trọng lực thực hiện công, các vật có cùng tốc độ đầu và cùng độ cao đầu, cuối sẽ có cùng tốc độ ở vị trí cuối, dù thời gian chuyển động theo các quỹ đạo khác nhau có thể khác nhau.
Với vật rơi tự do xuống mặt đất, độ cao và thế năng giảm dần, còn tốc độ và động năng tăng dần. Đơn vị của thế năng là J, không phải N/m²; N/m² là đơn vị áp suất.
Cách nhận diện nhanh công thức
Khi gặp cụm “tại nơi có gia tốc trọng trường g” và đề cho khối lượng m, độ cao z so với mốc, hãy ghép ba đại lượng theo Wₜ = mgz. Kiểm tra thêm chiều chuyển động: đi xuống thì thế năng giảm, đi lên thì thế năng tăng. Không đưa hệ số 0,5 của động năng vào công thức thế năng.

