Câu hỏi: Đồng thau là hợp kim của đồng và kẽm. Có thể xác định lượng đồng trong một mẫu đồng thau bằng phản ứng: 2Cu²⁺(aq) + 4I⁻(aq) → 2CuI(s) + I₂(aq). Quy trình được thực hiện như sau: Hòa tan 1,50 g mẫu đồng thau trong sulfuric acid đặc, rồi pha loãng với nước để thu được dung dịch chứa Cu²⁺; thêm dung dịch chứa I⁻ đến dư; thêm dần dung dịch S₂O₃²⁻ 0,50 M để phản ứng với iodine theo phương trình: I₂(aq) + 2S₂O₃²⁻(aq) → 2I⁻(aq) + S₄O₆²⁻(aq). Thể tích dung dịch S₂O₃²⁻ cần dùng để phản ứng vừa đủ là 28,35 mL. Phần trăm khối lượng của đồng trong mẫu đồng thau là a%. Giá trị của a bằng bao nhiêu? Làm tròn kết quả đến hàng phần mười.
Đáp án đúng là 60,0%. Lượng thiosulfate đã dùng cho biết số mol iodine tạo thành, từ đó suy ra số mol đồng trong mẫu đồng thau là hợp kim của đồng và kẽm.

Vì sao phần trăm khối lượng đồng là 60,0%?
Cần lần theo lượng chất từ dung dịch chuẩn độ S₂O₃²⁻ đến I₂, rồi từ I₂ đến Cu²⁺. Các tỉ lệ mol đều lấy từ hai phương trình đã cho:
- Tính số mol thiosulfate: Đổi 28,35 mL = 0,02835 L. Khi đó, n(S₂O₃²⁻) = 0,50 × 0,02835 = 0,014175 mol.
- Suy ra số mol iodine: Một mol I₂ phản ứng với hai mol S₂O₃²⁻, nên n(I₂) = 0,014175 : 2 = 0,0070875 mol.
- Suy ra số mol đồng: Hai mol Cu²⁺ tạo ra một mol I₂. Vì vậy, n(Cu²⁺) = 2 × 0,0070875 = 0,014175 mol. Đây cũng là số mol Cu có trong mẫu ban đầu.
- Tính phần trăm khối lượng: Lấy khối lượng mol của Cu là 63,55 g/mol, ta có m(Cu) = 0,014175 × 63,55 ≈ 0,90067 g. Do đó, a = 0,90067 : 1,50 × 100% ≈ 60,0% khi làm tròn đến hàng phần mười.
Điểm dễ nhầm là dùng ngay số mol S₂O₃²⁻ làm số mol I₂. Phải chia đôi ở phản ứng chuẩn độ, rồi nhân đôi ở phản ứng tạo I₂; hai thao tác này triệt tiêu nhau.
Kiến thức liên quan đến phép chuẩn độ này
Chuẩn độ iodine bằng thiosulfate cho phép xác định gián tiếp lượng đồng: thể tích và nồng độ dung dịch S₂O₃²⁻ cho biết lượng I₂ đã phản ứng, còn phương trình tạo I₂ cho biết lượng Cu²⁺ tương ứng. Điều kiện để nối hai phép tính là lượng I₂ sinh ra từ Cu²⁺ chính là lượng I₂ được chuẩn độ.
Trong bài này, I⁻ được thêm dư để phản ứng với Cu²⁺ theo phương trình đã cho. Kẽm cũng có trong đồng thau, nhưng phép tính phần trăm khối lượng chỉ dùng lượng Cu suy ra từ chuỗi phản ứng và khối lượng 1,50 g của toàn bộ mẫu ban đầu. Không lấy khối lượng Cu chia cho khối lượng dung dịch sau khi hòa tan.
Cách nhận diện nhanh dạng bài
Với bài xác định thành phần hợp kim qua chuẩn độ, hãy viết chuỗi chất chuẩn độ → chất trung gian → kim loại cần tìm, ghi tỉ lệ mol ở từng mũi tên, rồi mới tính khối lượng và phần trăm. Ở đây, chuỗi là S₂O₃²⁻ → I₂ → Cu²⁺; hai tỉ lệ lần lượt là 2:1 và 1:2.
