Câu hỏi: Đọc đoạn trích Cha tôi của Sương Nguyệt Minh và trả lời các câu hỏi sau:
- Câu 1 (0,5 điểm). Đoạn trích trên sử dụng ngôi kể nào?
- Câu 2 (0,5 điểm). Trước khi cha về, cuộc sống gia đình nhân vật “tôi” buổi tối diễn ra như thế nào?
- Câu 3 (1,0 điểm). Qua chi tiết “Cha tôi bảo: ‘Em đừng buồn. Anh mà ở lại thì anh không đi được nữa. Thôi nào con, cho bố đi nào'”, em hiểu gì thêm về người cha trong câu chuyện? Từ đó, thấy được vẻ đẹp nào của người lính Quân đội Nhân dân Việt Nam?
- Câu 4 (1,0 điểm). Theo em, vì sao “Cha nhẹ nhàng với con gái bao nhiêu thì nghiêm khắc với con trai bấy nhiêu”?
- Câu 5 (1,0 điểm). Qua lời kể của nhân vật “tôi” về cách giáo dục của người cha – một người quân nhân – với những đứa con, em có đồng tình với cách giáo dục đó trong cuộc hành trình phát triển và trưởng thành của mỗi người hay không?
Đáp án đúng là: Câu 1 – ngôi kể thứ nhất; Câu 2 – trống vắng, thiếu thốn; Câu 3 – yêu thương, hy sinh; Câu 4 – bảo vệ, rèn luyện; Câu 5 – đồng tình với cách giáo dục. Đây là dạng đề đọc hiểu văn bản tự luận, mỗi câu hỏi kiểm tra một kỹ năng khác nhau: nhận diện ngôi kể, tái hiện chi tiết, phân tích nhân vật và bày tỏ quan điểm.

Giải thích vì sao các câu trả lời trên đúng
Cả năm câu trả lời đều bám sát văn bản Cha tôi của Sương Nguyệt Minh và lần lượt khai thác người kể chuyện, hoàn cảnh gia đình, nhân vật người cha và quan điểm giáo dục của ông.
Câu 1: đoạn trích dùng ngôi kể thứ nhất. Người kể xưng “tôi”, kể lại những chuyện mình trực tiếp chứng kiến và trải qua trong gia đình. Chính điểm nhìn này khiến lời kể giàu cảm xúc và đáng tin, vì người đọc nhìn sự việc qua con mắt của một người con trong nhà.
Câu 2: trước khi cha về, buổi tối của gia đình nhân vật “tôi” diễn ra trong sự trống vắng và thiếu thốn, không có sự hiện diện của cha. Chi tiết này dựng nên bối cảnh để người đọc cảm nhận được nỗi thiếu vắng người cha trong sinh hoạt thường ngày, đồng thời làm nổi bật ý nghĩa của khoảnh khắc cha trở về.
Câu 3: lời cha dặn “Em đừng buồn. Anh mà ở lại thì anh không đi được nữa. Thôi nào con, cho bố đi nào” cho thấy người cha là người yêu thương và hy sinh vì gia đình, luôn mong con cái được vui vẻ. Ông hiểu nỗi buồn của vợ con khi phải chia tay, nhưng vẫn chọn lên đường vì nhiệm vụ. Từ đó, vẻ đẹp của người lính Quân đội Nhân dân Việt Nam hiện lên ở lòng dũng cảm, sự hy sinh và tình yêu thương gia đình – nghĩa là tình cảm riêng vẫn được giữ trọn vẹn bên cạnh trách nhiệm với đất nước.
Câu 4: câu văn “Cha nhẹ nhàng với con gái bao nhiêu thì nghiêm khắc với con trai bấy nhiêu” phản ánh cách cha muốn bảo vệ và nuôi dưỡng sự nhạy cảm của con gái, trong khi với con trai, cha muốn rèn luyện tính kiên cường và tinh thần trách nhiệm. Hai cách ứng xử khác nhau nhưng cùng một mục đích: giúp mỗi đứa trẻ phát triển đúng hướng.
Câu 5: người viết đồng tình với cách giáo dục của người cha, vì cách giáo dục ấy giúp hình thành tính cách và phẩm chất tốt cho mỗi đứa trẻ trong hành trình phát triển và trưởng thành.
Phân tích từng câu hỏi và những điểm cần lưu ý
Đây là đề đọc hiểu tự luận nên không có phương án nhiễu để loại trừ; cái dễ mất điểm là trả lời quá ngắn, thiếu căn cứ hoặc trả lời lan man ngoài văn bản. Dưới đây là những gì cần triển khai ở từng câu.
- Câu 1 là câu hỏi nhận biết, chỉ cần trả lời gọn “ngôi kể thứ nhất”. Nếu viết dài mà không nêu đúng ngôi kể thì không được điểm, nên trả lời thẳng trước rồi mới giải thích ngắn.
- Câu 2 thuộc mức thông hiểu, yêu cầu tái hiện chi tiết. Cần bám vào các chi tiết miêu tả buổi tối trong văn bản và gói lại bằng hai tính từ “trống vắng”, “thiếu thốn”.
- Câu 3 là câu khó nhất vì phải làm hai việc: phân tích nhân vật người cha qua lời thoại, rồi liên hệ với vẻ đẹp của người lính. Bỏ một trong hai ý là mất điểm, dù ý còn lại viết đúng.
- Câu 4 hỏi “vì sao”, nên phải nêu được mục đích đằng sau sự khác biệt trong cách đối xử: với con gái là bảo vệ, nuôi dưỡng sự nhạy cảm; với con trai là rèn luyện tính kiên cường và trách nhiệm.
- Câu 5 là câu hỏi mở, chấp nhận nhiều quan điểm miễn là lập luận chặt chẽ. Đáp án trong nguồn chọn hướng đồng tình, nên phần giải thích đi theo hướng đó và cần chỉ ra lý do: cách giáo dục ấy góp phần hình thành tính cách, phẩm chất tốt cho mỗi đứa trẻ.
Hệ thống kiến thức liên quan đến đoạn trích Cha tôi
Dạng đề này kiểm tra đồng thời khả năng cảm thụ văn học và kỹ năng phân tích văn bản, nên nắm được mạch kiến thức của cả đoạn trích sẽ giúp trả lời nhanh và đủ ý hơn.
Về ngôi kể: ngôi thứ nhất là cách người kể tự xưng “tôi” để kể lại câu chuyện mình tham gia hoặc chứng kiến. Cách kể này thường tạo được sự gần gũi, chân thật và cho phép người kể bộc lộ trực tiếp suy nghĩ, cảm xúc. Đây là yếu tố cơ bản để hiểu góc nhìn của tác giả, nên câu hỏi về ngôi kể xuất hiện rất thường xuyên trong phần đọc hiểu.
Về cấu trúc đề: câu hỏi được sắp theo mức độ từ thấp đến cao – nhận diện ngôi kể, tái hiện chi tiết, phân tích tâm lý và tính cách nhân vật qua lời nói, hành động, rồi bày tỏ quan điểm cá nhân liên hệ với quá trình trưởng thành của bản thân. Nắm được trình tự này, người học dễ hình dung mức độ đầu tư cần thiết cho từng câu: câu hỏi nhận biết cần câu ngắn, câu hỏi phân tích và mở cần nhiều ý hơn.
Về nội dung: hình tượng người cha gắn chặt với hình ảnh người lính cách mạng, nên khi phân tích cần đặt nhân vật trong cả hai vai – người cha của gia đình và người quân nhân với nhiệm vụ được giao. Thành công của đoạn trích nằm ở chỗ hai vai này không loại trừ nhau mà bổ sung cho nhau, cùng làm rõ phẩm chất của nhân vật.
Về câu hỏi mở: đây là chỗ rèn luyện kỹ năng đọc hiểu, phân tích, tổng hợp và trình bày chính kiến một cách mạch lạc. Trả lời đúng thôi chưa đủ; câu trả lời cần nêu rõ thái độ (đồng tình hoặc không), rồi đưa ra lý lẽ gắn với nội dung văn bản đã phân tích.
Cách nhận diện nhanh dạng đề đọc hiểu truyện ngắn
Khi gặp một đoạn trích kèm hệ thống câu hỏi, cách làm nhanh là phân loại câu hỏi trước rồi mới viết, để mỗi câu trả lời trúng yêu cầu và không bị lẫn ý.
Nhận diện theo từ khóa mở đầu câu hỏi: “sử dụng ngôi kể nào” là câu nhận biết, cần một câu trả lời ngắn; “diễn ra như thế nào”, “chi tiết nào” là câu tái hiện, phải bám sát văn bản; “em hiểu gì”, “vì sao” là câu phân tích, phải có căn cứ từ lời nói, hành động của nhân vật; “em có đồng tình hay không” là câu mở, phải nêu thái độ rồi mới giải thích.
Mẹo ghi nhớ nhanh khi làm bài: với câu có hai vế yêu cầu – như câu 3 vừa hỏi về người cha vừa hỏi về vẻ đẹp người lính – hãy tách thành hai đoạn nhỏ trong câu trả lời để không bỏ sót vế nào. Khi phân tích sự khác biệt trong cách đối xử của một nhân vật, hãy đặt câu hỏi ngược “cách đối xử này nhằm mục đích gì” để thấy được chủ ý giáo dục nằm sau biểu hiện bề ngoài.
