Câu hỏi: Kiểu thời tiết lạnh khô, ít mưa xuất hiện ở miền Bắc nước ta vào nửa đầu mùa đông là do
- A. Gió mùa Đông Bắc bị biến tính nhiều hơn khi đi qua vùng biển.
- B. Gió mùa Đông Bắc đã chấm dứt thời gian hoạt động.
- C. Gió mùa Đông Bắc ít bị biến tính khi đi qua lục địa Á – Âu.
- D. Gió mùa Tây Nam hoạt động mạnh.
Đáp án đúng là C. Gió mùa Đông Bắc ít bị biến tính khi đi qua lục địa Á – Âu. Khối không khí lạnh hình thành trên lục địa Á – Âu di chuyển xuống nước ta còn khô và lạnh, gây kiểu thời tiết lạnh khô, ít mưa cho miền Bắc trong nửa đầu mùa đông.
Vì sao gió mùa Đông Bắc ít biến tính qua lục địa lại gây lạnh khô?
Giang mùa Đông Bắc bắt nguồn từ cao áp Xibia hình thành trên vùng lục địa rộng lớn của Á – Âu vào mùa đông, nơi nhiệt độ rất thấp và độ ẩm thấp. Khi khối không khí này tràn xuống phía nam, nó đi qua một quãng đường dài trên đất liền, gần như không được cấp thêm hơi nước. Kết quả là khối khí đến miền Bắc Việt Nam vẫn giữ nguyên tính chất lạnh và khô.
Nửa đầu mùa đông (khoảng tháng XI đến tháng XII), gió mùa Đông Bắc hoạt động với cường độ mạnh nhất và có hướng chủ yếu là đông bắc. Đường di chuyển của khối khí chủ yếu qua lục địa nên mức biến tính thấp. Đây chính là điều kiện tạo nên kiểu thời tiết lạnh khô, ít mưa, trời hanh và nền nhiệt thấp, đặc trưng của miền Bắc trong giai đoạn này.
Điểm cốt lõi cần nắm: thời tiết lạnh khô hay lạnh ẩm phụ thuộc vào đường đi của khối khí trước khi tới nước ta — qua lục địa thì khô, qua biển thì ẩm — chứ không phụ thuộc vào việc gió mùa Đông Bắc có hoạt động hay không.
Vì sao các phương án còn lại sai?
Phương án A mô tả đúng một hiện tượng có thật nhưng ngược với câu hỏi. Gió mùa Đông Bắc đi qua vùng biển (Biển Đông, vịnh Bắc Bộ) sẽ được bổ sung hơi nước và được làm ấm lên, dẫn đến thời tiết lạnh ẩm, mưa phùn, mưa nhỏ — đặc trưng của nửa sau mùa đông. Đây là phương án dễ nhầm nhất vì người học hay lẫn giữa “lạnh khô nửa đầu” và “lạnh ẩm nửa sau” mùa đông.
Phương án B sai về thực tế: gió mùa Đông Bắc vẫn hoạt động mạnh trong nửa đầu mùa đông, thậm chí đây là giai đoạn nó tác động rõ rệt nhất tới miền Bắc. Nếu gió mùa đã chấm dứt hoạt động thì không thể có thời tiết lạnh do nó gây ra.
Phương án D sai vì gió mùa Tây Nam là hoạt động đặc trưng của mùa hạ, mang hơi ẩm từ biển vào gây mưa lớn, không liên quan đến kiểu thời tiết lạnh khô mùa đông.
Hệ thống kiến thức liên quan: hai nửa mùa đông miền Bắc
Cần phân biệt rõ hai giai đoạn của mùa đông miền Bắc, vì đây là nội dung hay xuất hiện trong đề kiểm tra Địa lý 12 và đề thi tốt nghiệp THPT.
- Nửa đầu mùa đông: gió mùa Đông Bắc chủ yếu đi qua lục địa Á – Âu, ít biến tính, gây thời tiết lạnh khô, ít mưa, trời hanh.
- Nửa sau mùa đông: gió mùa Đông Bắc di chuyển lệch hướng ra biển rồi mới vào nước ta, được tăng ẩm, gây thời tiết lạnh ẩm, mưa phùn ở đồng bằng Bắc Bộ và ven biển.
- Cơ chế biến tính: qua lục địa → khô và lạnh hơn; qua biển → ẩm và ấm hơn. Đây là quy tắc chung áp dụng cho mọi khối khí, không chỉ gió mùa Đông Bắc.
- Phạm vi ảnh hưởng: gió mùa Đông Bắc tác động mạnh nhất tới miền Bắc, càng vào nam cường độ càng giảm và bị biến tính, đến Nam Bộ gần như chỉ còn dạng tín phong khô.
Mẹo ghi nhớ nhanh
Gắn hai từ khóa vào hai nửa mùa đông: “đầu — lục địa — khô” và “sau — biển — ẩm”. Khi gặp đề hỏi lạnh khô, chọn phương án có chữ “lục địa” và “ít biến tính”; khi hỏi lạnh ẩm, chọn phương án có chữ “biển” và “biến tính nhiều”. Cách nhớ này loại bỏ được ngay phương án A — cặp nhiễu nguy hiểm nhất trong dạng câu hỏi này.
