Câu hỏi: Tốc độ là đại lượng đặc trưng cho
- A. tính chất nhanh hay chậm của chuyển động.
- B. sự thay đổi hướng của chuyển động.
- C. khả năng duy trì chuyển động của vật.
- D. sự thay đổi vị trí của vật trong không gian.
Đáp án đúng là A. Tính chất nhanh hay chậm của chuyển động. Trong Vật lý, tốc độ là đại lượng đo mức độ nhanh hay chậm của chuyển động, được xác định bằng quãng đường vật đi được trong một đơn vị thời gian.
Vì sao đáp án A đúng
Tốc độ mô tả mức độ nhanh hay chậm của chuyển động, nên phương án A phản ánh đúng định nghĩa cơ bản nhất của đại lượng này.
Căn cứ vào công thức tính tốc độ trung bình: v = s / t, trong đó s là quãng đường vật đi được và t là thời gian chuyển động. Với cùng một khoảng thời gian, vật nào đi được quãng đường dài hơn thì tốc độ lớn hơn, tức là chuyển động nhanh hơn. Ngược lại, quãng đường ngắn hơn ứng với tốc độ nhỏ hơn, chuyển động chậm hơn.
Ví dụ: một ô tô đi 60 km trong 1 giờ có tốc độ 60 km/h; một người đi bộ đi 5 km trong 1 giờ có tốc độ 5 km/h. Con số 60 lớn hơn 5 đúng với cảm nhận thực tế rằng ô tô chuyển động nhanh hơn người đi bộ. Đây là lý do tốc độ được chọn làm thước đo “nhanh hay chậm” thay vì các đại lượng khác.
Cần phân biệt: tốc độ (đại lượng vô hướng, chỉ có độ lớn) khác với vận tốc (đại lượng vectơ, có cả độ lớn và hướng). Khi đề chỉ hỏi “tốc độ”, ta chỉ xét mức độ nhanh chậm, không xét chiều chuyển động.
Vì sao các phương án còn lại sai
Ba phương án B, C, D đều nhắc tới những khía cạnh khác của chuyển động, không phải đại lượng mà tốc độ đặc trưng.
- B. Sự thay đổi hướng của chuyển động: sự thay đổi hướng (và cả sự thay đổi độ lớn) của vận tốc theo thời gian được đặc trưng bởi gia tốc, không phải tốc độ. Một vật chuyển động cong đều (như vệ tinh bay quanh Trái Đất với tốc độ không đổi) vẫn có gia tốc vì hướng vận tốc luôn thay đổi.
- C. Khả năng duy trì chuyển động của vật: đây là nội dung gắn với quán tính — tính chất của mọi vật giữ nguyên trạng thái đứng yên hoặc chuyển động thẳng đều khi không có lực tác dụng. Quán tính phụ thuộc vào khối lượng, không phải tốc độ. Việc vật tiếp tục chuyển động hay dừng lại do lực tác dụng quyết định, không phải do tốc độ.
- D. Sự thay đổi vị trí của vật trong không gian: đây là mô tả chung của chuyển động, gắn với quãng đường và độ dịch chuyển (độ dời). Quãng đường và độ dịch chuyển là đại lượng đo độ dài, không đo mức nhanh chậm. Muốn biết nhanh hay chậm phải so độ dài đó với thời gian — tức phải dùng tốc độ. Nói cách khác, D mô tả chuyển động “đi được bao xa”, còn tốc độ trả lời “đi nhanh đến mức nào”.
Phương án dễ nhầm nhất là D, vì nó cũng nói về chuyển động và có vẻ liên quan trực tiếp. Tuy nhiên, sự thay đổi vị trí chỉ cho biết vật có chuyển động hay không, chưa phân biệt được nhanh chậm — thiếu yếu tố thời gian thì không thể xác định tốc độ.
Hệ thống kiến thức liên quan
Để phân biệt các đại lượng dễ lẫn trong chương Động học, cần nắm rõ vai trò của từng đại lượng.
- Tốc độ: đại lượng vô hướng, cho biết mức độ nhanh hay chậm của chuyển động. Công thức tốc độ trung bình v = s / t, đơn vị thường dùng là m/s hoặc km/h. Đổi đơn vị: 1 m/s = 3,6 km/h.
- Vận tốc: đại lượng vectơ, đặc trưng cho cả độ lớn và hướng của chuyển động. Độ lớn của vận tốc trùng với tốc độ khi vật chuyển động theo một chiều nhất định.
- Gia tốc: đại lượng vectơ, đặc trưng cho sự thay đổi của vận tốc theo thời gian, cả về độ lớn lẫn hướng. Đơn vị là m/s².
- Quãng đường và độ dịch chuyển: quãng đường là độ dài quỹ đạo (đại lượng vô hướng, không âm), độ dịch chuyển là vectơ nối vị trí đầu với vị trí cuối. Cả hai đều là đại lượng đo độ dài.
- Quán tính: tính chất giữ nguyên trạng thái chuyển động, gắn với khối lượng của vật; khối lượng càng lớn thì quán tính càng lớn.
Mẹo ghi nhớ và nhận diện nhanh
Gắn mỗi đại lượng với một câu hỏi đặc trưng: tốc độ trả lời “nhanh hay chậm?”, vận tốc trả lời “nhanh hay chậm và theo hướng nào?”, gia tốc trả lời “vận tốc thay đổi nhanh hay chậm?”, quán tính trả lời “vật có muốn giữ nguyên trạng thái không?”.
Khi gặp câu hỏi “đại lượng đặc trưng cho…”, hãy tìm từ khóa then chốt trong phương án. Nếu là “nhanh hay chậm” thì chọn tốc độ; nếu là “thay đổi hướng” hay “thay đổi vận tốc” thì chọn gia tốc; nếu là “duy trì trạng thái” thì chọn quán tính; nếu là “thay đổi vị trí” thì đó là mô tả chuyển động nói chung, không phải tốc độ.
