Câu hỏi: Cho thông tin sau: “Trong cả nước, đâu đâu cũng có hai mùa mưa và mùa khô, tuy các mùa đó có dài ngắn khác nhau.” Xét tính đúng – sai của các nhận định sau:
- a) Bắc Bộ có mưa nhiều vào mùa hạ chủ yếu do tác động của Tín phong bán cầu Bắc và địa hình vùng núi.
- b) Nguyên nhân tháng mưa cực đại lùi dần từ Bắc vào Nam là do sự lùi dần của dải hội tụ nhiệt đới và bão.
- c) Mùa mưa của vùng khí hậu Nam Trung Bộ đến muộn hơn so với cả nước chủ yếu do địa hình khuất gió.
- d) Dải hội tụ hướng vĩ tuyến ở nước ta nằm giữa hai khối khí Bắc Ấn Độ Dương và chí tuyến bán cầu Nam.
Đáp án đúng là: a) Đúng, b) Đúng, c) Đúng, d) Sai. Ba nhận định đầu phản ánh đúng cơ chế gây mưa của Bắc Bộ có mưa nhiều vào mùa hạ, quy luật lùi dần của tháng mưa cực đại theo vĩ độ và vai trò của địa hình khuất gió ở Nam Trung Bộ; riêng nhận định d xác định sai hai khối khí kẹp dải hội tụ nhiệt đới.
Vì sao nhận định a, b, c đúng
Ba nhận định này đúng vì mỗi nhận định chỉ ra đúng một cơ chế thực sự chi phối mùa mưa ở nước ta: hoàn lưu gió ẩm kết hợp địa hình, sự dịch chuyển của dải hội tụ nhiệt đới cùng bão, và hiệu ứng khuất gió của dãy Trường Sơn.
Với nhận định a, vào mùa hạ Bắc Bộ chịu tác động của khối không khí nóng ẩm thổi từ biển vào — Tín phong bán cầu Bắc và gió mùa Tây Nam mang theo lượng hơi nước lớn từ vịnh Bắc Bộ và Biển Đông. Khi khối không khí ẩm này gặp hệ thống núi cao ở phía bắc và phía tây (Hoàng Liên Sơn, các dãy núi vòng cung), nó bị đẩy lên cao, lạnh đi và ngưng tụ hơi nước, sinh ra mưa địa hình với lượng mưa rất lớn. Đó là lí do đồng bằng và vùng núi Bắc Bộ có lượng mưa mùa hạ cao nhất cả nước.
Với nhận định b, dải hội tụ nhiệt đới (ITCZ) di chuyển theo chuyển động biểu kiến của Mặt Trời nên quét dần từ bắc xuống nam; nơi nào dải đi qua muộn hơn thì mưa lớn cũng đến muộn hơn. Bão và áp thấp nhiệt đới có mùa hoạt động cũng lùi dần theo hướng đó, cộng thêm vào hiệu ứng này. Kết quả là tháng mưa cực đại ở Bắc Bộ rơi vào giữa mùa hạ, còn ở Trung Bộ và Nam Bộ lùi về cuối mùa hạ đến mùa thu.
Với nhận định c, mùa hạ Nam Trung Bộ nằm ở sườn khuất gió của Trường Sơn nên hầu như không mưa, thậm chí nắng nóng. Mưa chỉ dồn về thu – đông, khi gió đổi hướng thổi từ biển vào, gặp sườn đón gió Trường Sơn và chịu thêm tác động của bão, dải hội tụ nhiệt đới. Vì vậy mùa mưa của vùng khí hậu này đến muộn hơn so với cả nước.
Vì sao nhận định d sai
Nhận định d sai ở chỗ xác định nhầm khối khí phía nam của dải hội tụ nhiệt đới. Dải hội tụ hướng vĩ tuyến ở nước ta hình thành giữa khối khí Bắc Ấn Độ Dương (kí hiệu TBg) với khối khí chí tuyến bán cầu Bắc (Tc), chứ không phải khối khí chí tuyến bán cầu Nam.
Đây là phương án dễ nhầm nhất trong cả câu, vì vế “Bắc Ấn Độ Dương” hoàn toàn chính xác, chỉ sai ở vế “chí tuyến bán cầu Nam”. Người học thường nhớ máy móc “dải hội tụ nằm giữa hai khối khí” mà quên mất rằng nước ta nằm trọn trong bắc bán cầu, nên khối khí chí tuyến tương tác với dải hội tụ cũng phải là chí tuyến bán cầu Bắc.
Hệ thống kiến thức về mùa mưa – khô ở nước ta
Bốn nhóm yếu tố dưới đây chi phối toàn bộ chế độ mưa của nước ta, và cũng là bốn hướng ra đề quen thuộc của dạng câu hỏi này:
- Hoàn lưu gió mùa: gió mùa đông bắc lạnh khô (nửa đầu mùa đông) và lạnh ẩm (nửa sau mùa đông) gây mưa phùn cho Bắc Bộ; gió mùa tây nam cùng Tín phong bán cầu Bắc mang ẩm gây mưa mùa hạ.
- Dải hội tụ nhiệt đới: hình thành giữa khối khí TBg và Tc, dịch chuyển theo mùa từ bắc xuống nam, kéo theo mưa lớn ở nơi nó đi qua.
- Bão và áp thấp nhiệt đới: mùa bão cũng lùi dần từ Bắc vào Nam, gây mưa lớn tập trung cho Trung Bộ và Nam Bộ vào cuối mùa hạ, đầu mùa thu.
- Địa hình: sườn đón gió gây mưa địa hình lớn, sườn khuất gió gây khô nóng; đây là nguyên nhân khiến mùa mưa các vùng lệch pha nhau rõ rệt.
Hệ quả tổng hợp là cả nước đều có hai mùa mưa – khô, nhưng độ dài ngắn và thời điểm khác nhau: Bắc Bộ mưa nhiều vào mùa hạ, Nam Trung Bộ mưa vào thu – đông, Nam Bộ mưa vào mùa hạ với đỉnh mưa muộn hơn Bắc Bộ.
Mẹo ghi nhớ và nhận diện nhanh
Nhớ theo ba trục: hướng gió – vị trí dải hội tụ – thế địa hình. Mùa hạ, nơi đón gió ẩm từ biển và có núi chắn phía trước thì mưa nhiều (Bắc Bộ); nơi khuất gió sau Trường Sơn thì khô hạn rồi mưa bù vào thu đông (Nam Trung Bộ).
Với câu hỏi về dải hội tụ nhiệt đới, kiểm tra ngay vế thứ hai: nước ta nằm ở bắc bán cầu nên khối khí chí tuyến phải là bán cầu Bắc. Cụm “chí tuyến bán cầu Nam” là dấu hiệu gần như chắc chắn của một nhận định sai. Còn với câu hỏi về tháng mưa cực đại, chỉ cần nhớ một quy luật: mưa lớn đi theo dải hội tụ, mà dải hội tụ đi từ bắc xuống nam, nên tháng mưa cực đại cũng lùi dần theo hướng đó.
