Câu hỏi: Nhiệt độ trung bình năm cao nhất ở khu vực nào dưới đây?
- A. Xích đạo
- B. Chí tuyến
- C. Ôn đới
- D. Cực
Đáp án đúng là A. Xích đạo. Xích đạo nhận lượng bức xạ Mặt Trời lớn nhất trong năm do góc chiếu sáng lớn và ổn định, nên nhiệt độ trung bình năm cao nhất trên Trái Đất.
Vì sao xích đạo có nhiệt độ trung bình năm cao nhất
Nguyên nhân gốc nằm ở góc nhập xạ. Quanh năm, vùng xích đạo có góc chiếu của tia bức xạ Mặt Trời gần 90°, tia sáng đi gần như vuông góc với mặt đất nên tập trung năng lượng trên một diện tích nhỏ, lượng nhiệt nhận được trên mỗi đơn vị diện tích đạt mức cao nhất.
Yếu tố thứ hai là tính ổn định. Xích đạo không có mùa đông rõ rệt, độ dài ngày đêm gần như bằng nhau suốt năm, nên nhiệt độ các tháng chênh lệch ít. Cộng dồn cả năm, nhiệt độ trung bình năm đạt mức cao nhất so với mọi vĩ độ khác.
Cần phân biệt hai khái niệm dễ lẫn: nơi có nhiệt độ trung bình năm cao nhất (xích đạo) và nơi có nhiệt độ cao tuyệt đối lớn nhất (các hoang mạc chí tuyến như Sahara). Đề hỏi nhiệt độ trung bình năm nên đáp án là xích đạo, không phải hoang mạc.
Vì sao các phương án còn lại không đúng
Phương án B — chí tuyến là bẫy phổ biến nhất. Vùng chí tuyến có hoang mạc nóng với nhiệt độ ban ngày rất cao, nhưng ban đêm lạnh sâu do trời ít mây, hơi nước ít; biên độ ngày lớn bù trừ lại nên trung bình năm vẫn thấp hơn xích đạo. Học sinh thường nhầm nhiệt độ cực đại với nhiệt độ trung bình năm.
Phương án C — ôn đới nằm ở vĩ độ trung bình, góc nhập xạ nhỏ hơn xích đạo và có mùa đông rõ rệt, nhiệt độ trung bình năm thấp hơn hẳn.
Phương án D — cực có góc nhập xạ nhỏ nhất, nhiều tháng không có ánh sáng Mặt Trời (đêm cực), nên đây là nơi lạnh nhất chứ không phải nóng nhất.
Hệ thống kiến thức: quy luật phân bố nhiệt độ theo vĩ độ
Hai quy luật chạy ngược chiều nhau khi đi từ xích đạo về hai cực, và đây là trục kiến thức mà cả nhóm câu hỏi xoay quanh.
- Nhiệt độ trung bình năm giảm dần từ xích đạo về hai cực, vì góc chiếu của tia Mặt Trời giảm dần.
- Biên độ nhiệt độ năm tăng dần từ xích đạo về hai cực. Biên độ nhiệt năm là chênh lệch giữa tháng nóng nhất và tháng lạnh nhất; càng xa xích đạo, chênh lệch góc chiếu giữa hạ và đông càng lớn nên biên độ càng rộng.
- Biên độ nhiệt năm thấp nhất ở xích đạo, cao nhất ở vùng cực.
Về so sánh hai bán cầu: nhiệt độ trung bình năm ở bán cầu Nam thấp hơn bán cầu Bắc. Nguyên nhân là bán cầu Nam có diện tích đại dương lớn hơn; nước hấp thụ và tỏa nhiệt chậm hơn đất liền nên điều hòa nhiệt tốt hơn, làm nhiệt độ trung bình thấp hơn. Ngoài ra bán cầu Nam có mùa hạ ngắn hơn và góc nhập xạ nhỏ hơn do quỹ đạo Trái Đất quanh Mặt Trời.
Ngoài vĩ độ, nhiệt độ còn chịu tác động của bề mặt đệm. Bề mặt đệm là lớp vật chất bề mặt Trái Đất (nước, đất, đá, thảm thực vật, băng tuyết…). Thay đổi tính chất bề mặt đệm — ví dụ từ rừng thành đất trống, từ đất liền thành hồ chứa — làm thay đổi khả năng hấp thụ và phản xạ nhiệt, từ đó thay đổi nhiệt độ tại chỗ. Đây là yếu tố không phải vĩ độ nhưng cũng làm nhiệt độ biến đổi.
Mẹo ghi nhớ nhanh
Nhớ cặp đối lập: xích đạo “nóng đều” — nhiệt độ trung bình năm cao nhất, biên độ năm thấp nhất; cực “lạnh và chênh” — nhiệt độ trung bình năm thấp nhất, biên độ năm cao nhất. Khi gặp câu hỏi, xác định đề hỏi nhiệt độ trung bình năm hay biên độ nhiệt năm rồi chọn đầu tương ứng của cặp.
Với câu hỏi về nguyên nhân, kiểm tra hai yếu tố theo thứ tự: góc nhập xạ (quyết định lượng nhiệt nhận được) và bề mặt đệm (quyết định khả năng giữ, tỏa nhiệt). Câu nào có từ “góc chiếu tia bức xạ” thường ứng với yếu tố thứ nhất.
