Câu hỏi: Chỉ ra biện pháp tu từ đối và nêu tác dụng ở hai câu: “Ao cạn vớt bèo cấy muống / Trì thanh phát cỏ ương sen”.
Đáp án đúng là: biện pháp đối. Hai câu thơ dùng biện pháp tu từ đối giữa các từ ngữ trong hai vế, nhờ đó tăng tính nhạc điệu, gợi hình, gợi cảm cho câu thơ.
Vì sao đáp án là phép đối
Hai câu thơ được dựng theo lối đối song hành: mỗi từ ở câu trên ứng với một từ ở câu dưới theo cùng từ loại và cùng trường nghĩa.
- “ao cạn” đối với “trì thanh”: đều là cụm danh từ chỉ mặt nước, một bên nước đã cạn, một bên nước còn trong.
- “vớt bèo” đối với “phát cỏ”: đều là động từ chỉ việc dọn dẹp cây cỏ mọc hoang.
- “cấy muống” đối với “ương sen”: đều là việc đem cây trồng xuống nước để gây giống.
Tác dụng của phép đối: câu thơ cân đối, hài hòa cả về âm thanh lẫn hình ảnh; nhịp thơ nhàng nhàng như nhịp lao động, gợi tả sinh động cảnh người dân cần cù, khéo léo trên đồng ruộng và vẻ trù phú của làng quê. Cách đặt hai vế song song còn làm tăng nhạc điệu, khiến câu thơ dễ đọc, dễ nhớ và giàu sức gợi hình, gợi cảm.
Vì sao các cách trả lời khác chưa đúng
Dạng bài này thường bị trả lời lệch sang các biện pháp khác. Nhân hóa hay so sánh đều không có căn cứ ở đây: câu thơ không gán hành động, tính cách con người cho sự vật, cũng không dùng từ so sánh (“như”, “tựa”, “bằng”) hay dựng một hình ảnh đối chiếu. Điệp ngữ cũng không phải đáp án, vì hai câu không lặp lại một từ ngữ nào; cấu trúc trùng nhau nhưng từ ngữ đều mới. Ẩn dụ cũng không đứng được: “ao”, “bèo”, “muống”, “cỏ”, “sen” đều là sự vật thật, được gọi đúng tên chứ không mượn để chỉ cái khác.
Cách trả lời dễ nhầm nhất là chỉ nêu tên biện pháp mà bỏ qua tác dụng. Đề yêu cầu hai việc: chỉ ra phép đối và nêu tác dụng, nên thiếu một vế là mất điểm, dù phần nhận diện đã đúng.
Hệ thống kiến thức về phép đối
Phép đối là cách đặt các yếu tố ngôn ngữ (từ ngữ, cụm từ, hình ảnh) có nghĩa trái ngược hoặc tương phản, tương ứng nhau vào hai vế song song, tạo thế cân đối và làm nổi bật ý cần diễn đạt. Muốn nhận diện, xét theo ba tầng:
- Về ngữ âm: số tiếng hai vế bằng nhau, thanh điệu thường đối nhau (bằng — trắc).
- Về từ loại: danh từ đối danh từ, động từ đối động từ, tính từ đối tính từ.
- Về ngữ nghĩa: có thể đối lập (cao — thấp, sống — chết) hoặc đối tương đồng, bổ sung cho nhau như ở hai câu thơ này.
Phép đối là trụ cột của thơ Đường luật phần trung gian, đồng thời xuất hiện nhiều trong ca dao, tục ngữ, thành ngữ và văn chính luận. Việc phân tích tác dụng cần bám vào đúng hình ảnh trong câu: không nói chung chung “làm câu thơ hay hơn” mà chỉ rõ đối tạo cân đối về âm thanh, gợi tả cảnh lao động, thể hiện sự trù phú của làng quê.
Mẹo nhận diện nhanh
Gặp câu hỏi về biện pháp tu từ, hãy đếm số tiếng hai vế trước. Hai vế bằng tiếng, từng cặp từ cùng từ loại xếp thẳng hàng → nhiều khả năng là phép đối. Sau khi gọi tên, luôn trả lời đủ hai phần: đối cái gì với cái gì, và đối để làm gì. Với hai câu thơ trên, cặp từ khóa cần nhớ là “ao cạn — trì thanh”, “vớt bèo — phát cỏ”, “cấy muống — ương sen”.
