Câu hỏi: Trình bày hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa. Trình bày tác động đồng thời của quá trình nội sinh và ngoại sinh trong hiện tượng tạo núi. Phân biệt quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh.
Đáp án: Ngày đêm dài ngắn theo mùa do trục Trái Đất nghiêng khi Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời. Trong quá trình tạo núi, nội sinh nâng và làm biến dạng vỏ Trái Đất, còn ngoại sinh bào mòn, vận chuyển và bồi tụ vật liệu. Hai quá trình khác nhau chủ yếu ở nơi diễn ra, nguồn năng lượng và tác động lên địa hình.

Vì sao ngày đêm dài ngắn theo mùa?
Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa gắn với việc trục Trái Đất nghiêng 66°33′ so với mặt phẳng quỹ đạo và giữ hướng nghiêng gần như không đổi khi Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời. Vì vậy, trong từng thời điểm của năm, hai bán cầu nhận ánh sáng khác nhau về thời gian chiếu sáng.
Khi một bán cầu nghiêng về phía Mặt Trời, phần lớn khu vực ở bán cầu ấy có ngày dài hơn đêm; bán cầu còn lại có đêm dài hơn ngày. Sau nửa vòng chuyển động quanh Mặt Trời, tình thế đảo ngược. Càng về gần vùng cực, sự chênh lệch càng rõ; tại các vùng cực có thể xuất hiện ngày hoặc đêm kéo dài nhiều tháng. Cần phân biệt: Trái Đất tự quay quanh trục tạo ra sự luân phiên ngày và đêm, còn độ dài ngày đêm thay đổi theo mùa liên quan đến trục nghiêng và chuyển động quanh Mặt Trời.
Nội sinh và ngoại sinh cùng tác động thế nào khi tạo núi?
Quá trình nội sinh tạo lực làm vỏ Trái Đất biến dạng và nâng lên, hình thành các dãy núi. Hoạt động kiến tạo mảng là một biểu hiện quan trọng của quá trình này. Núi sau khi hình thành không giữ nguyên hình dạng: phong hóa làm đá bị phá vỡ, nước chảy và gió xói mòn, vận chuyển vật liệu; vật liệu có thể bồi tụ ở nơi khác.
Hai quá trình diễn ra đồng thời. Trong khi nội sinh tiếp tục nâng địa hình, ngoại sinh bào mòn sườn núi và có thể khoét sâu thung lũng. Vì thế, hình dạng và độ cao của núi phụ thuộc vào tác động tổng hợp của cả hai quá trình, không chỉ vào lực nâng ban đầu.
Phân biệt quá trình nội sinh và ngoại sinh
Nội sinh bắt nguồn từ năng lượng bên trong Trái Đất. Các biểu hiện gồm vận động kiến tạo, hoạt động núi lửa và động đất. Quá trình này có thể làm vỏ Trái Đất nâng lên hoặc biến dạng, tạo nên những dạng địa hình lớn như núi và cao nguyên.
Ngoại sinh diễn ra trên hoặc gần bề mặt Trái Đất, chủ yếu gắn với năng lượng từ bên ngoài, đặc biệt là năng lượng Mặt Trời. Các hoạt động tiêu biểu là phong hóa, xói mòn, vận chuyển và bồi tụ. Ngoại sinh có thể bào mòn địa hình cao, đồng thời tích tụ vật liệu ở nơi thấp. Do đó, không nên hiểu ngoại sinh chỉ phá hủy địa hình: bồi tụ cũng là một tác động của quá trình này.
Hệ thống kiến thức và cách ghi nhớ
Ba câu hỏi liên kết hai nhóm kiến thức Địa lí tự nhiên: chuyển động của Trái Đất giải thích sự luân phiên và độ dài ngày đêm; các quá trình địa chất giải thích sự hình thành, biến đổi địa hình. Khi gặp câu hỏi về núi, hãy xác định tác động nào nâng, làm biến dạng vỏ Trái Đất và tác động nào phong hóa, xói mòn, vận chuyển, bồi tụ.
Mẹo nhớ ngắn: tự quay → luân phiên ngày đêm; trục nghiêng kết hợp chuyển động quanh Mặt Trời → ngày đêm dài ngắn theo mùa; nội sinh → nâng và tạo địa hình; ngoại sinh → bào mòn và bồi tụ.
