Câu hỏi: Làm khuôn mẫu cho quá trình phiên mã là nhiệm vụ của:
- A. mARN
- B. tARN
- C. rARN
- D. mạch mã gốc của ADN
Đáp án đúng là D. mạch mã gốc của ADN. Phiên mã dùng một mạch ADN làm khuôn để tổng hợp mARN; mạch được chọn gọi là mạch mã gốc, enzyme ARN polymerase bám vào và lắp ráp ribonucleotide bổ sung.
Vì sao mạch mã gốc của ADN là đáp án đúng
Phiên mã là quá trình tổng hợp phân tử mARN dựa trên khuôn mẫu là một mạch của phân tử ADN. Mạch được dùng làm khuôn gọi là mạch mã gốc; ARN polymerase trượt dọc mạch này và gắn các ribonucleotide theo nguyên tắc bổ sung (A–U, T–A, G–X, X–G). Nhờ vậy trình tự thông tin trên ADN được sao chép thành trình tự trên mARN, rồi mARN mang thông tin ra tế bào chất để dịch mã thành chuỗi polypeptide.
Mạch còn lại là mạch mã hoá: trình tự nucleotide của nó tương tự mARN, chỉ khác là T thay bằng U. Mạch mã hoá không trực tiếp tham gia phiên mã mà đóng vai trò đối chiếu, giúp xác định trình tự mARN chỉ bằng cách đổi T thành U.
Vì sao các phương án còn lại sai
mARN, tARN và rARN đều là sản phẩm của quá trình phiên mã, không phải nguyên liệu khuôn. Dưới đây là lý do loại từng phương án:
- A. mARN: là sản phẩm của phiên mã, được tạo ra từ khuôn chứ không làm khuôn. mARN chỉ mang thông tin đến ribosome.
- B. tARN: phân tử vận chuyển axit amin đến ribosome trong dịch mã, không tham gia tạo mạch nucleotide mới trong phiên mã.
- C. rARN: thành phần cấu tạo ribosome, hỗ trợ dịch mã, không làm khuôn cho phiên mã.
- D. mạch mã gốc của ADN: đúng, vì là mạch trực tiếp được ARN polymerase dùng làm khuôn.
Phương án dễ nhầm nhất là A, do học sinh thường nhớ “phiên mã tạo mARN, dịch mã dùng mARN” nên dễ chọn mARN là khuôn. Cần phân biệt rõ: mARN là kết quả của phiên mã, còn khuôn của phiên mã là ADN.
Hệ thống kiến thức liên quan đến quá trình phiên mã
Phiên mã diễn ra chủ yếu trong nhân tế bào nhân thực, gồm ba giai đoạn: khởi đầu, kéo dài và kết thúc.
- Khởi đầu: ARN polymerase nhận biết vùng promoter trên ADN và liên kết, mạch xoắn kép tách ra.
- Kéo dài: enzyme trượt theo mạch mã gốc, lắp ribonucleotide bổ sung để hình thành mARN.
- Kết thúc: gặp tín hiệu kết thúc, ARN polymerase rời khỏi mạch, mARN tách ra.
- Ở sinh vật nhân sơ, mARN sau phiên mã trực tiếp làm khuôn dịch mã; ở nhân thực, mARN được cắt bỏ intron, nối exon rồi mới ra tế bào chất.
Phân biệt dễ lẫn: phiên mã dùng ADN làm khuôn, tạo ARN; dịch mã dùng mARN làm khuôn, tạo protein. Đây là gốc của nhiều bẫy trắc nghiệm.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Nhớ theo chuỗi “ADN → ARN → Protein”: khuôn của mỗi bước là cái đứng trước nó. Vậy phiên mã lấy ADN làm khuôn, cụ thể là mạch mã gốc; dịch mã lấy mARN làm khuôn. Các loại ARN (mARN, tARN, rARN) đều là nhân vật thuộc về ARN nên không thể đóng vai trò khuôn của chính quá trình tạo ra ARN.
