Câu hỏi: Cho hàm số y=f(x) có đồ thị như hình vẽ và hàm số y=(x²+x−1)/(x−1). Xét tính đúng, sai của các nhận định tương ứng sau:
- Đồ thị, a) Hàm số y=f(x) đồng biến trên khoảng (0;2).
- Đồ thị, b) Hàm số y=f(x) nghịch biến trên mỗi khoảng (−∞;0) và (2;+∞).
- Đồ thị, c) Với mọi x ∈ (0;2), hàm số y=f(x) luôn nhận giá trị dương.
- Đồ thị, d) Hàm số y=f(−x) nghịch biến trên khoảng (−2;0).
- Hàm phân thức, a) Tập xác định của hàm số là D=ℝ{1}.
- Hàm phân thức, b) Phương trình y′=0 có hai nghiệm nguyên.
- Hàm phân thức, c) Hàm số đồng biến trên mỗi khoảng (0;1) và (2;+∞).
- Hàm phân thức, d) Hàm số nghịch biến trên mỗi khoảng (0;1) và (1;2).
Đáp án đúng là: phần đồ thị a) Sai, b) Đúng, c) Sai, d) Sai; phần hàm phân thức a) Đúng, b) Sai, c) Sai, d) Đúng — theo đáp án gốc. Đồ thị được dùng để xét chiều biến thiên và dấu của y=f(x); với hàm phân thức, cần xét mẫu số và dấu đạo hàm. Lưu ý: Đáp án gốc đánh dấu sai ở ý b) của hàm phân thức, nhưng phép tính cho thấy ý này đúng.

Vì sao các nhận định được đánh dấu đúng?
Ở phần đồ thị y=f(x), ý b) đúng theo đáp án gốc: trên từng khoảng (−∞;0) và (2;+∞), khi đi từ trái sang phải, đồ thị đi xuống. Đó là dấu hiệu hàm số nghịch biến. Cần xét riêng từng khoảng, không gộp chúng thành một khoảng duy nhất.
Với hàm phân thức, mẫu số x−1 bằng 0 tại x=1. Vì phép chia cho 0 không xác định, tập xác định là ℝ{1}; do đó ý a) đúng. Để kiểm tra ý d), viết y=x+2+1/(x−1), suy ra y′=1−1/(x−1)²=x(x−2)/(x−1)². Trên (0;1) và (1;2), tử số x(x−2) âm, còn mẫu số dương. Vậy y′<0 trên từng khoảng và hàm số nghịch biến như nhận định d).
Vì sao các nhận định còn lại không phù hợp?
- Đồ thị, a) Sai theo đáp án gốc: không thể kết luận hàm số đồng biến trên toàn khoảng (0;2). Đồng biến đòi hỏi giá trị hàm tăng khi x tăng trong cả khoảng, chứ không chỉ ở một đoạn nhỏ.
- Đồ thị, c) Sai theo đáp án gốc: nhận định “với mọi x” chỉ đúng nếu toàn bộ phần đồ thị ứng với (0;2) nằm phía trên trục hoành. Chỉ cần có một điểm tại hoặc dưới trục hoành là đủ bác bỏ.
- Đồ thị, d) Sai theo đáp án gốc. Phép thay x bằng −x đảo chiều khoảng: y=f(−x) nghịch biến trên (−2;0) khi và chỉ khi f(x) đồng biến trên (0;2). Điều kiện ấy chính là nhận định a), vốn được đánh dấu sai.
- Hàm phân thức, c) Sai vì y′<0 trên (0;1), nên hàm số nghịch biến chứ không đồng biến ở khoảng này. Dù y′>0 trên (2;+∞), điều đó không làm cho nhận định về cả hai khoảng trở thành đúng.
- Hàm phân thức, b) Đáp án gốc đánh dấu sai, nhưng điều này mâu thuẫn với phép tính: y′=0 ⇔ x(x−2)=0 ⇔ x=0 hoặc x=2. Cả hai đều là số nguyên và đều thuộc tập xác định. Vì vậy, về mặt toán học, ý b) đúng; đây là lỗi trong đáp án gốc.
Kiến thức liên quan: đọc đồ thị và xét dấu đạo hàm
Với đồ thị hàm số, chiều đi lên hoặc đi xuống khi nhìn từ trái sang phải cho biết khoảng đồng biến hoặc nghịch biến. Vị trí so với trục hoành lại cho biết dấu của giá trị hàm số: phía trên ứng với giá trị dương, trên trục ứng với 0, phía dưới ứng với giá trị âm. Hai cách đọc này trả lời hai loại câu hỏi khác nhau.
Với hàm phân thức, cần tìm tập xác định trước khi xét đạo hàm. Sau đó, giải y′=0 và dùng dấu của y′ trên từng khoảng thuộc tập xác định: y′>0 cho khoảng đồng biến, y′<0 cho khoảng nghịch biến. Điểm x=1 bị loại khỏi tập xác định nên không thể xét tính đơn điệu trên một khoảng đi xuyên qua điểm đó.
Cách nhận diện nhanh
Khi đọc đồ thị, hãy tách hai việc: xét chiều đi để xác định tính đơn điệu và xét vị trí so với trục hoành để xác định dấu. Khi xét hàm phân thức, kiểm tra mẫu số trước, rồi lập dấu đạo hàm trên từng khoảng. Cuối cùng, đối chiếu lại nghiệm của y′=0 với kết luận đúng sai; bước này giúp phát hiện lỗi đáp án như ở ý b).
