Câu hỏi: Khi xà phòng hóa tristearin thu được sản phẩm là
- A. C₁₇H₃₅COONa và C₃H₅(OH)₃.
- B. C₁₅H₃₁COOH và C₃H₅(OH)₃.
- C. C₁₇H₃₅COOH và C₃H₅(OH)₃.
- D. C₁₅H₃₁COONa và C₂H₅OH.
Đáp án đúng là A. C₁₇H₃₅COONa và C₃H₅(OH)₃. Tristearin là trieste của glixerol với axit stearic, nên khi xà phòng hóa bằng NaOH sẽ tạo muối natri stearat và glixerol.
Vì sao đáp án A đúng
Tristearin có công thức (C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅, là trieste của glixerol C₃H₅(OH)₃ với axit béo stearic C₁₇H₃₅COOH. Đây là thành phần chính của mỡ động vật và một số loại dầu thực vật ở dạng rắn.
Xà phòng hóa là phản ứng thủy phân este trong môi trường kiềm. Với tristearin và NaOH, phương trình:
(C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅ + 3NaOH → 3C₁₇H₃₅COONa + C₃H₅(OH)₃
Phản ứng thủy phân cắt cả ba liên kết este, giải phóng glixerol C₃H₅(OH)₃ và tạo ba phân tử muối natri stearat C₁₇H₃₅COONa — chính là xà phòng. Vì vậy sản phẩm gồm muối của axit béo và ancol đa chức.
Vì sao các phương án còn lại sai
Ba phương án nhiễu đều sinh ra từ việc nhầm một chi tiết trong phản ứng, không phải từ kiến thức khó.
Phương án B nêu C₁₅H₃₁COOH — đây là axit panmitic, có nguồn gốc từ tripalmitin chứ không phải tristearin. Ở đây sai cả gốc axit (C₁₅ thay vì C₁₇) lẫn dạng sản phẩm (axit tự do thay vì muối). Đây là phương án dễ nhầm nhất vì chỉ lệch mạch cacbon hai đơn vị, rất dễ đọc lướt.
Phương án C đúng gốc stearic nhưng để ở dạng axit C₁₇H₃₅COOH. Trong môi trường kiềm, axit béo bị trung hòa ngay thành muối, không tồn tại ở dạng tự do. Muốn thu axit tự do phải thủy phân trong môi trường axit.
Phương án D đúng dạng muối nhưng lấy ancol là C₂H₅OH (etanol). Glixerol sinh ra từ phản ứng có ba nhóm OH gắn trên mạch ba cacbon, tức C₃H₅(OH)₃; etanol hai cacbon không thể là sản phẩm của một trieste glixerol.
Hệ thống kiến thức liên quan
Phản ứng xà phòng hóa là phản ứng thủy phân este trong môi trường kiềm, dùng NaOH hoặc KOH, đun nóng. Với triglixerit, sản phẩm luôn gồm hai phần: muối của axit béo và glixerol.
- Muối natri của axit béo là thành phần chính của xà phòng; muối kali cho xà phòng mềm, dễ tan hơn.
- Axit stearic C₁₇H₃₅COOH (18 cacbon) tạo muối natri stearat; axit panmitic C₁₅H₃₁COOH (16 cacbon) tạo natri panmitat; axit oleic C₁₇H₃₃COOH có một nối đôi ở gốc.
- Thủy phân trong môi trường axit cho axit béo tự do và glixerol; thủy phân trong kiềm cho muối — hai chiều khác nhau, không lẫn.
- Chất béo là trieste của glixerol với các axit béo, không tan trong nước, nhẹ hơn nước.
Mẹo nhận diện nhanh dạng câu hỏi này
Nhìn tên chất là suy ra sản phẩm. Tiền tố “tri” báo hiệu este của glixerol, nên phần ancol luôn là C₃H₅(OH)₃ — loại ngay phương án có C₂H₅OH. Phần muối lấy đúng gốc axit trong tên: stearin → stearat C₁₇H₃₅COONa; panmitin → panmitat C₁₅H₃₁COONa; olein → oleat C₁₇H₃₃COONa. Có mặt kiềm thì sản phẩm là muối, không phải axit. Ghép đúng hai nửa là ra đáp án mà không cần viết phương trình.
