Câu hỏi: Bóc mòn là quá trình các nhân tố ngoại lực (nước chảy, gió, sóng biển, băng hà,…) làm dời chuyển các sản phẩm đã bị phong hoá ra khỏi vị trí ban đầu. Quá trình bóc mòn gồm: bóc mòn do dòng nước (xâm thực), bóc mòn do băng hà (nạo mòn), bóc mòn do gió (thổi mòn hay khoét mòn), bóc mòn do sóng biển (mài mòn),… Xét tính đúng – sai của các nhận định sau:
- a) Bóc mòn xảy ra mạnh trên bề mặt Trái Đất.
- b) Tác nhân của quá trình bóc mòn hoàn toàn do nước chảy.
- c) Ở Việt Nam, quá trình bóc mòn chỉ xảy ra ở đồng bằng.
- d) Bóc mòn là một quá trình của nội lực.
Đáp án đúng là: a – Đúng; b – Sai; c – Sai; d – Sai. Bóc mòn là quá trình của ngoại lực, tác động trên bề mặt Trái Đất với nhiều tác nhân khác nhau (nước chảy, gió, sóng biển, băng hà), không phải chỉ riêng nước chảy và không giới hạn ở đồng bằng.
Vì sao nhận định a là đúng
Nhận định a đúng vì bóc mòn là khâu nối tiếp phong hoá trong chuỗi tác động của ngoại lực, và ngoại lực chỉ tác động lên lớp trên cùng của vỏ Trái Đất — nơi đá tiếp xúc trực tiếp với khí quyển, thuỷ quyển và sinh quyển. Năng lượng sinh ra ngoại lực chủ yếu từ bức xạ Mặt Trời, trọng lực và các dòng vật chất trên mặt, nên phạm vi hoạt động mạnh nhất chính là bề mặt Trái Đất.
Bóc mòn là quá trình dời chuyển vật liệu đã bị phá huỷ tại chỗ, nên nó cần một bề mặt tự do để vật liệu rời đi. Trên sườn dốc, dòng chảy có động năng lớn, gió gặp ít vật cản, sóng đập mạnh vào vách đá: đó là những nơi bóc mòn diễn ra rõ nhất. Nhận định a chỉ khẳng định phạm vi “trên bề mặt Trái Đất”, không hề nói chỉ có ở đồng bằng hay chỉ có ở miền núi, nên không có lý do gì để đánh dấu Sai.
Vì sao các nhận định b, c, d đều sai
Ba nhận định này sai vì mỗi câu đều tuyệt đối hoá một đặc điểm vốn có nhiều khả năng, hoặc gán sai loại lực tác động.
b) Sai. Từ “hoàn toàn” là bẫy. Nước chảy chỉ là một trong số tác nhân. Gió gây thổi mòn, khoét mòn, tạo nấm đá và cột đá ở hoang mạc; sóng biển gây mài mòn, tạo vách biển, hàm ếch; băng hà gây nạo mòn, tạo thung lũng hình chữ U và phi-o. Nếu bóc mòn chỉ do nước chảy thì các dạng địa hình do gió và băng hà để lại sẽ không thể giải thích được.
c) Sai. Đồng bằng có bề mặt bằng phẳng, dòng chảy êm nên bóc mòn yếu. Ngược lại, miền núi có độ dốc lớn, mưa tập trung theo mùa, nên xâm thực và rửa trôi diễn ra rất mạnh. Ở Việt Nam, các vùng núi phía Bắc, dải Trường Sơn và Tây Nguyên là nơi bóc mòn mạnh nhất — đất trượt, sạt lở, khe rãnh xâm thực xuất hiện chính ở đó. Từ “chỉ” khiến câu này sai.
d) Sai. Bóc mòn thuộc ngoại lực. Nội lực là các quá trình sinh ra từ nguồn năng lượng bên trong Trái Đất như uốn nếp, đứt gãy, nâng lên – hạ xuống, động đất, núi lửa; nội lực tạo ra hình thái lớn của địa hình, còn ngoại lực — trong đó có bóc mòn — san bằng và biến đổi chúng. Đây là nhận định dễ nhầm nhất nếu không phân biệt rõ hai loại lực.
Hệ thống kiến thức liên quan
Bóc mòn nằm trong nhóm bốn quá trình của ngoại lực, diễn ra theo trình tự: phong hoá → bóc mòn → vận chuyển → bồi tụ.
- Phong hoá: phá huỷ đá tại chỗ (phong hoá lí học, hoá học, sinh học).
- Bóc mòn: dời chuyển sản phẩm phong hoá ra khỏi vị trí ban đầu, gồm xâm thực (dòng nước), nạo mòn (băng hà), thổi mòn – khoét mòn (gió), mài mòn (sóng biển).
- Vận chuyển: tiếp tục mang vật liệu đi xa bằng dòng nước, gió, sóng, băng.
- Bồi tụ: vật liệu lắng đọng khi năng lượng vận chuyển giảm, tạo đồng bằng bồi tích, bãi bồi, cồn cát.
Hai đặc điểm cần nhớ về bóc mòn: nó do ngoại lực gây ra, và cường độ phụ thuộc vào độ dốc, lượng mưa, hướng gió, chế độ sóng — nên mạnh nhất ở sườn dốc, ven biển và hoang mạc chứ không đều khắp bề mặt.
Mẹo ghi nhớ và nhận diện dạng câu hỏi
Với câu hỏi đúng – sai về ngoại lực, hãy cảnh giác với bốn từ khoá: “hoàn toàn”, “chỉ”, “duy nhất”, “nội lực”. Gặp các từ này, kiểm tra ngay xem nội dung có bị thu hẹp hoặc gán sai loại lực hay không.
Cách nhớ gọn: bóc mòn = ngoại lực + nhiều tác nhân (nước, gió, sóng, băng) + mạnh trên bề mặt + có ở cả núi lẫn đồng bằng. Đối chiếu bốn nhận định với bốn mảnh ghép này là đủ để chọn Đúng/Sai mà không cần đọc lại cả bài.
