Câu hỏi: Cho aniline lần lượt tác dụng với dung dịch HCl, dung dịch NaOH, dung dịch Br₂, HNO₂/HCl. Có bao nhiêu trường hợp xảy ra phản ứng?
- A. 1
- B. 2
- C. 3
- D. 4
Đáp án đúng là C. 3. Aniline phản ứng được với HCl, dung dịch Br₂ và HNO₂/HCl; chỉ có NaOH là không xảy ra phản ứng, vì tính bazơ của aniline quá yếu.

Vì sao có 3 trường hợp xảy ra phản ứng?
Aniline (C₆H₅NH₂) là amin thơm bậc một, mang đồng thời hai đặc điểm: cặp electron riêng trên nguyên tử nitơ và vòng benzen giàu electron. Chính sự kết hợp này quyết định nó phản ứng với chất nào.
Với dung dịch HCl, aniline đóng vai bazơ, nhận proton tạo muối tan anilinium clorua:
C₆H₅NH₂ + HCl → C₆H₅NH₃⁺Cl⁻
Với dung dịch Br₂, nhóm –NH₂ hoạt hóa mạnh vòng benzen, định hướng thế vào vị trí ortho và para, tạo kết tủa trắng 2,4,6-tribromaniline — phản ứng dùng để nhận biết aniline:
C₆H₅NH₂ + 3Br₂ → C₆H₂Br₃NH₂↓ + 3HBr
Với HNO₂/HCl (axit nitrơ trong môi trường axit, ở nhiệt độ thấp), aniline tham gia phản ứng điazoni hóa, đặc trưng của amin thơm bậc một, tạo muối điazoni:
C₆H₅NH₂ + NaNO₂ + 2HCl → C₆H₅N₂⁺Cl⁻ + NaCl + 2H₂O
Như vậy có đúng 3 trường hợp xảy ra phản ứng, tương ứng HCl, Br₂ và HNO₂/HCl.
Vì sao NaOH không phản ứng với aniline?
Đây là phương án dễ nhầm nhất, vì NaOH là bazơ mạnh nhưng aniline cũng là bazơ — hai chất bazơ thì không tác dụng với nhau. Cặp electron trên nitơ của aniline tham gia cộng hưởng vào vòng benzen nên mật độ electron giảm, lực bazơ yếu đi rõ rệt: aniline không làm đổi màu quỳ tím, bazơ của nó yếu hơn cả amoniac và yếu hơn nước. Vì thế NaOH không thể lấy proton từ nhóm –NH₂, phản ứng không xảy ra.
Cần phân biệt với trường hợp natri phenolat (C₆H₅ONa) tác dụng với CO₂ hoặc HCl — ở đó có phản ứng vì axit cacbonic và HCl mạnh hơn phenol. Còn aniline với NaOH thì không, do aniline không có tính axit đủ mạnh để bị bazơ trung hòa.
Ba trường hợp còn lại đều thỏa mãn: HCl thắng về tính axit so với bazơ yếu của aniline; Br₂ phản ứng do vòng benzen được hoạt hóa; HNO₂/HCl phản ứng do aniline là amin thơm bậc một. Nếu chọn 4 là đã cộng nhầm trường hợp NaOH; nếu chọn 1 hoặc 2 là bỏ sót phản ứng đặc trưng của amin thơm.
Hệ thống kiến thức về phản ứng của aniline
- Với axit mạnh (HCl, H₂SO₄ loãng): xảy ra, tạo muối amoni. Đây là phản ứng chứng minh aniline có tính bazơ, dù rất yếu.
- Với bazơ mạnh (NaOH, KOH): không xảy ra, vì aniline không thể hiện tính axit trong điều kiện thường.
- Với nước brom: xảy ra, tạo kết tủa trắng 2,4,6-tribromaniline. Nhóm –NH₂ là nhóm hoạt hóa mạnh, làm phản ứng thế vào vòng dễ hơn nhiều so với benzen (benzen chỉ thế được với Br₂ khan, có xúc tác Fe).
- Với HNO₂/HCl ở 0–5 °C: xảy ra, tạo muối điazoni. Phản ứng chỉ đặc trưng cho amin thơm bậc một; amin béo bậc một tạo ancol và giải phóng N₂, còn amin bậc hai, bậc ba cho sản phẩm khác.
Điểm mấu chốt là phân biệt “aniline là bazơ” với “aniline phản ứng được với mọi bazơ”. Tính bazơ yếu khiến nó chỉ phản ứng với axit, không phản ứng với bazơ.
Mẹo nhớ nhanh dạng câu hỏi này
Nhớ theo cặp đối lập: aniline “ăn” axit, “tránh” bazơ. Với bốn tác nhân trong đề, chỉ cần loại NaOH là còn lại 3 phản ứng. Câu thần chú ngắn: “Axit – brom – điazoni, ba phản ứng; bazơ mạnh đứng ngoài”. Khi gặp biến thể hỏi về phenol, đảo lại: phenol phản ứng với NaOH nhưng không phản ứng với HCl — vì phenol có tính axit yếu, còn aniline có tính bazơ yếu. Nắm được cặp aniline – phenol này là xử lý được hầu hết câu hỏi nhận biết amin và phenol trong đề thi.

