Câu hỏi: Phát biểu nào sau đây không đúng với khí hậu Việt Nam?
- A. Khí hậu có sự phân hoá đa dạng.
- B. Chịu tác động sâu sắc của gió mùa.
- C. Mùa đông lạnh kéo dài 2 – 3 tháng.
- D. Khí hậu mang tính chất nhiệt đới.
Đáp án đúng là C. Mùa đông lạnh kéo dài 2 – 3 tháng. Đây là phát biểu không đúng với khí hậu Việt Nam nói chung, vì mùa đông lạnh chỉ diễn ra ở một phần miền Bắc chứ không phải đặc trưng của toàn lãnh thổ. Ba phát biểu còn lại đều là những đặc điểm cơ bản, có thật của khí hậu nước ta.
Vì sao phát biểu C không đúng
Phát biểu C sai vì nó khái quát hoá một hiện tượng chỉ mang tính khu vực thành đặc điểm chung của cả nước. Khí hậu Việt Nam mang tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa; mùa đông lạnh chỉ xuất hiện ở miền Bắc, nơi chịu ảnh hưởng của khối không khí lạnh từ phương bắc tràn xuống theo gió mùa Đông Bắc. Càng vào nam, ảnh hưởng của khối khí lạnh càng yếu và chấm dứt.
Hệ quả là ở đồng bằng Nam Bộ và Tây Nguyên, nền nhiệt gần như không đổi quanh năm, không có mùa đông lạnh; nhiều nơi phía nam chỉ phân biệt mùa mưa và mùa khô. Ngay ở miền Bắc, thời tiết lạnh giá cũng chủ yếu tập trung vào giữa mùa đông, còn các thời kỳ chuyển tiếp vẫn khá ấm. Vì vậy, nếu hiểu phát biểu theo nghĩa “đặc điểm khí hậu của Việt Nam” thì “mùa đông lạnh kéo dài 2 – 3 tháng” không thể đúng cho toàn bộ lãnh thổ. Đề bài hỏi phát biểu không đúng, nên C là phương án phải chọn.
Vì sao các phương án A, B, D không phải đáp án cần chọn
Ba phương án này đều mô tả đúng khí hậu Việt Nam, nên không thoả yêu cầu “không đúng” của đề.
A. Khí hậu có sự phân hoá đa dạng. Đúng. Khí hậu nước ta phân hoá theo chiều bắc – nam (miền Bắc có mùa đông lạnh, miền Nam nóng quanh năm), theo chiều đông – tây (sườn đón gió mưa nhiều, sườn khuất gió khô nóng) và theo độ cao địa hình (vùng núi cao mát lạnh, có thể xuất hiện sương muối, băng giá).
B. Chịu tác động sâu sắc của gió mùa. Đúng. Hoạt động của gió mùa tạo nên nhịp điệu mùa rõ rệt: mùa mưa và mùa khô ở phía nam, mùa đông lạnh và mùa hạ nóng ẩm ở phía bắc. Chính gió mùa là nhân tố làm khí hậu nước ta khác với các nước cùng vĩ độ.
D. Khí hậu mang tính chất nhiệt đới. Đúng. Nước ta nằm trong vùng nội chí tuyến, nhận lượng bức xạ lớn, nhiệt độ trung bình năm cao và nền nhiệt có thể đạt mức nóng quanh năm ở phía nam.
Phương án dễ nhầm nhất là C, vì người học thường nhớ “miền Bắc có mùa đông lạnh” và thấy phát biểu này có vẻ hợp lí. Cái sai nằm ở phạm vi: phát biểu không giới hạn ở miền Bắc mà ngầm hiểu là đặc điểm chung của khí hậu Việt Nam.
Hệ thống kiến thức liên quan về khí hậu Việt Nam
Khí hậu nước ta là khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, có sự phân hoá đa dạng do tác động tổng hợp của vị trí địa lí, địa hình và các khối khí. Ba trụ cột cần nắm:
- Tính chất nhiệt đới: vị trí nội chí tuyến, góc nhập xạ lớn, tổng bức xạ cao, cân bằng bức xạ dương; nhiệt độ trung bình năm cao, số giờ nắng nhiều.
- Tính chất gió mùa: gió mùa mùa đông (hướng đông bắc, lạnh và khô ở miền Bắc) và gió mùa mùa hạ (hướng tây nam, nóng ẩm, gây mưa lớn). Gió mùa tạo nên hai mùa mưa – khô rõ rệt và làm khí hậu nước ta có mùa đông lạnh ở phía bắc.
- Tính chất ẩm: lượng mưa và độ ẩm lớn do tiếp giáp biển Đông và hoạt động của gió mùa ẩm.
Sự phân hoá khí hậu diễn ra theo ba hướng: bắc – nam (ranh giới thường được lấy là dãy Bạch Mã), đông – tây (thể hiện rõ ở Trường Sơn và vùng núi phía bắc) và theo độ cao địa hình. Càng lên cao, nhiệt độ càng giảm, nên vùng núi cao có thể có khí hậu cận nhiệt đới hoặc ôn đới núi cao, khác hẳn đồng bằng cùng vĩ độ. Đây chính là cơ sở để phương án A đúng.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Với câu hỏi dạng “phát biểu nào không đúng“, hãy kiểm tra phạm vi trước khi kiểm tra nội dung: phát biểu đó nói về cả nước hay chỉ một vùng? Một đặc điểm đúng ở một vùng nhưng bị trình bày như đặc điểm chung của cả nước thì chính là phát biểu sai cần chọn. Ở câu này, “mùa đông lạnh” gắn với miền Bắc, không phải cả Việt Nam.
Cách nhớ bộ ba đặc điểm: nhiệt đới – gió mùa – ẩm, kèm hệ quả phân hoá đa dạng. Bốn cụm này xuất hiện gần như đầy đủ trong các đề trắc nghiệm về khí hậu Việt Nam; phương án nào lạc khỏi bộ ba ấy — như chuyện mùa đông lạnh kéo dài đồng loạt — thường là phương án sai.
