Câu hỏi: Điền cặp từ trái nghĩa để hoàn thành câu tục ngữ sau: “Một miếng khi … bằng một gói khi …”
Đáp án đúng là: đói – no. Câu tục ngữ đầy đủ là “Một miếng khi đói bằng một gói khi no”. Hai từ “đói” và “no” là cặp từ trái nghĩa, đồng thời phản ánh đúng điều câu tục ngữ muốn nói: giá trị của miếng ăn thay đổi theo trạng thái của người nhận.
Vì sao đáp án “đói – no” đúng
Câu tục ngữ nói về sự quý giá của đồ ăn khi con người đang đói. Vế thứ nhất “một miếng khi đói” chỉ một phần ăn rất nhỏ, ít ỏi; vế thứ hai “một gói khi no” chỉ một lượng thức ăn lớn hơn nhiều. Điều đáng nói là dấu bằng: khi đói, một miếng nhỏ lại có giá trị ngang bằng cả một gói to trao cho người đã no.
Muốn câu có nghĩa, hai chỗ trống phải là một cặp từ trái nghĩa, vì toàn bộ sức nặng của câu nằm ở sự đối lập giữa hai trạng thái. “Đói” và “no” đáp ứng đúng yêu cầu đó: chúng trái nghĩa nhau, cùng thuộc trường từ vựng chỉ trạng thái ăn uống của con người, và đều là từ đơn giản, quen thuộc trong ca dao tục ngữ. Điền vào ta được một câu trọn nghĩa, đọc lên xuôi tai, đúng nhịp đối của thể loại tục ngữ.
Ý nghĩa sâu hơn: câu tục ngữ nhấn mạnh sự khác biệt về giá trị của thức ăn tùy thuộc vào trạng thái đói hay no. Cùng một vật, với người đang cần thì quý, với người đã đủ thì nhạt. Từ đó câu nói nhắc ta biết quý trọng những gì mình được nhận, và biết trao đúng lúc — sự sẻ chia chỉ thật sự có giá trị khi đến đúng người, đúng thời điểm.
Vì sao các cặp từ khác không phù hợp
Đề bài yêu cầu cặp từ trái nghĩa, nên nhiều cặp đúng về hình thức nhưng sai về nghĩa vẫn bị loại. Đây là chỗ dễ nhầm nhất khi làm dạng bài điền khuyết.
- “ít – nhiều”: trái nghĩa về số lượng, nhưng “một miếng khi ít bằng một gói khi nhiều” lại diễn đạt đúng điều ai cũng thấy, không tạo được sự tương phản có ý nghĩa. Câu tục ngữ mất hẳn tầng nghĩa về giá trị.
- “đói – no” là cặp duy nhất vừa trái nghĩa vừa gắn trực tiếp với việc ăn uống, nên khớp với “miếng” và “gói”.
- “sướng – khổ”, “giàu – nghèo”: trái nghĩa nhưng nói về thân phận, hoàn cảnh chung, không gắn với hành vi ăn uống; ghép vào câu sẽ lạc nghĩa.
- “đói – no” còn tạo được phép đối quen thuộc trong tục ngữ Việt Nam, nên đọc lên tự nhiên hơn mọi phương án thay thế.
Lưu ý: chỉ điền “no” vào chỗ trống thứ hai là chưa đủ, vì đề yêu cầu cả một cặp từ trái nghĩa; phải xác định rõ chỗ trống thứ nhất là “đói”.
Hệ thống kiến thức liên quan
Dạng bài này kiểm tra hai thứ cùng lúc: khả năng nhận diện cặp từ trái nghĩa và khả năng hiểu nghĩa của cả câu tục ngữ. Cần nắm các điểm sau.
- Từ trái nghĩa là những từ có nghĩa đối lập nhau trong cùng một phạm vi nghĩa, ví dụ: đói – no, cao – thấp, dài – ngắn, trước – sau.
- Một từ có thể tham gia nhiều cặp trái nghĩa khác nhau tùy ngữ cảnh, nên phải chọn cặp khớp với nội dung câu, không chỉ khớp hình thức.
- Câu tục ngữ thường dùng phép đối: hai vế sóng đôi, hai từ trái nghĩa đặt ở vị trí tương ứng để làm nổi bật ý. Đây là dấu hiệu nhận diện nhanh khi gặp câu có chỗ trống.
- Nội dung câu “Một miếng khi đói bằng một gói khi no” gắn với bài học về lòng biết ơn và cách sẻ chia đúng lúc: giúp người đang cần thì một chút cũng quý, giúp người đã đủ thì nhiều cũng bằng không.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Gặp câu tục ngữ có hai chỗ trống đối xứng, hãy tìm cặp từ trái nghĩa nằm cùng một trường nghĩa với các từ đã cho trong câu. Ở đây “miếng”, “gói” đều thuộc chuyện ăn uống, nên cặp trái nghĩa phải là trạng thái ăn uống: đói – no. Câu chốt để nhớ: miếng nhỏ lúc đói quý hơn gói to lúc no.
