Câu hỏi: (1) Phân tích nhân vật Xuân Tóc Đỏ trong đoạn trích “Xuân Tóc Đỏ cứu quốc” (Vũ Trọng Phụng) để làm rõ những đặc điểm của tiểu thuyết hiện đại. (2) Phong cách hiện thực được thể hiện như thế nào qua nhân vật Kiên (“Nỗi buồn chiến tranh” – Bảo Ninh)?
Đáp án đúng là: Xuân Tóc Đỏ là nhân vật tiêu biểu cho sự tha hóa đạo đức của xã hội Việt Nam thời kỳ 1930–1945, qua đó làm nổi bật ba đặc điểm của tiểu thuyết hiện đại: tập trung vào con người, phản ánh hiện thực và sử dụng phong cách nghệ thuật độc đáo; phong cách hiện thực trong “Nỗi buồn chiến tranh” được thể hiện rõ nét qua nhân vật Kiên. Bài viết phân tích nhân vật Xuân Tóc Đỏ và nhân vật Kiên để làm rõ hai phong cách nghệ thuật tiêu biểu của văn xuôi Việt Nam hiện đại.
Câu 1 – Vì sao Xuân Tóc Đỏ làm rõ đặc điểm tiểu thuyết hiện đại
Xuân Tóc Đỏ là nhân vật chính của tiểu thuyết “Số đỏ” (1936) – tác phẩm tiêu biểu của dòng tiểu thuyết hiện thực phê phán giai đoạn 1930–1945. Đoạn trích “Xuân Tóc Đỏ cứu quốc” đặt nhân vật vào một xã hội Việt Nam đang bị thực dân Pháp đô hộ, nơi đời sống người dân nghèo khổ, tăm tối và đạo đức xã hội suy đồi. Chính cái nền xã hội ấy là mảnh đất nuôi dưỡng và làm bật lên tính cách nhân vật.
Xuân Tóc Đỏ vốn là một gã trai lang thang, từng nhặt bóng ở sân quần vợt, không học hành, sống buông thả và cơ hội. Bản chất của hắn là tham lam, ích kỷ: hắn sẵn sàng lợi dụng vẻ ngoài, lợi dụng sự nổi tiếng để lừa gạt, trục lợi, thậm chí phản bội cả những người đã cưu mang mình. Điều đáng chú ý là hắn không hề ý thức được sự hư hỏng ấy – hắn vẫn ung dung bước lên đỉnh cao danh vọng nhờ những trò may rủi và sự tung hô của đám đông.
Từ hình tượng ấy, Vũ Trọng Phụng thể hiện rõ ba đặc điểm của tiểu thuyết hiện đại. Thứ nhất, tác phẩm tập trung vào con người: nhà văn miêu tả tâm lý, tính cách, số phận của cá nhân trong xã hội, và Xuân Tóc Đỏ là kiểu nhân vật điển hình cho sự tha hóa đạo đức của con người đương thời. Thứ hai, tác phẩm phản ánh hiện thực một cách chân thực, khách quan: bút pháp hiện thực phơi bày những mặt tối tăm của xã hội Việt Nam lúc bấy giờ, từ nạn mê tín, báo chí lá cải đến thói hám danh của tầng lớp “trí thức” Tây học nửa mùa. Thứ ba, tác phẩm có phong cách nghệ thuật độc đáo: Vũ Trọng Phụng sử dụng ngôn ngữ sắc sảo, dí dỏm, châm biếm, tạo nên những hình ảnh ấn tượng và một tiếng cười vừa vui vẻ vừa đau đớn về nhân vật.
Câu 2 – Vì sao Kiên thể hiện phong cách hiện thực
Kiên trong “Nỗi buồn chiến tranh” (Bảo Ninh) được xây dựng trong bối cảnh chiến tranh ác liệt, tàn khốc. Anh là một người lính trẻ, trải qua những mất mát, đau thương và những biến đổi tâm lý phức tạp trong và sau chiến tranh. Chính hành trình nội tâm ấy là nơi phong cách hiện thực của Bảo Ninh bộc lộ rõ nhất.
Trước hết là miêu tả chân thực. Bảo Ninh tái hiện chi tiết, sống động cuộc sống và tâm lý người lính: những trận đánh ác liệt, những mất mát đau thương, những suy nghĩ và cảm xúc phức tạp của Kiên. Cái chết, mùi khét, sự hoang tàn của rừng núi, nỗi sợ hãi và cả những phút giây yên bình hiếm hoi đều được kể bằng ngôn ngữ trần thuật giàu chất liệu hiện thực.
Thứ hai là khắc họa tâm lý nhân vật. Tác giả tập trung vào đời sống bên trong của Kiên, đi từ sự hồn nhiên, lạc quan của tuổi trẻ đến sự chai sạn, mệt mỏi, thậm chí tuyệt vọng sau những mất mát. Nỗi ám ảnh chiến tranh không kết thúc khi tiếng súng ngừng – nó theo Kiên vào đời thường, thành những giấc mơ, những hồi ức chồng chéo, những lần anh quay về tìm lại đồng đội và quá khứ của mình.
Thứ ba là phản ánh xã hội. Qua nhân vật Kiên, Bảo Ninh phản ánh chân thực cuộc sống và tâm lý của những người lính trong chiến tranh, về mất mát, đau thương và những biến đổi tâm lý phức tạp của họ. Đây cũng là cách nhà văn đặt câu hỏi về hậu quả của chiến tranh đối với con người sau khi hòa bình lập lại.
Hệ thống kiến thức liên quan
- Ba đặc điểm của tiểu thuyết hiện đại thể hiện qua “Số đỏ”: tập trung miêu tả tâm lý – tính cách – số phận con người; phản ánh hiện thực xã hội chân thực, khách quan; có phong cách nghệ thuật riêng (ngôn ngữ sắc sảo, dí dỏm, châm biếm).
- Đặc trưng phong cách hiện thực qua “Nỗi buồn chiến tranh”: miêu tả chân thực chi tiết; khắc họa tâm lý phức tạp; phản ánh xã hội và con người sau chiến tranh.
- Điểm cần phân biệt: hiện thực phê phán 1930–1945 (Vũ Trọng Phụng) hướng ra xã hội, dùng tiếng cười châm biếm để tố cáo; còn hiện thực trong văn xuôi hậu chiến (Bảo Ninh) hướng vào nội tâm, dùng ký ức và dòng ý thức để lí giải con người.
- Lưu ý kiến thức: Xuân Tóc Đỏ là nhân vật nam, xuất thân lang thang, không phải nhân vật nữ; tên đầy đủ trong tác phẩm là Xuân, biệt danh Tóc Đỏ.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện dạng đề
Với dạng đề “phân tích nhân vật để làm rõ đặc điểm thể loại/phong cách”, hãy đi theo công thức ba bước: bối cảnh – nhân vật – đặc điểm nghệ thuật. Bối cảnh trả lời câu hỏi “nhân vật sống trong xã hội nào”; nhân vật trả lời “hắn/anh ta là ai, tính cách gì”; đặc điểm nghệ thuật trả lời “qua nhân vật ấy, nhà văn thể hiện đặc trưng gì của thể loại”.
Mẹo nhớ nhanh ba đặc điểm tiểu thuyết hiện đại qua “Số đỏ”: Người – Thực – Giọng (con người, hiện thực, giọng điệu nghệ thuật). Với “Nỗi buồn chiến tranh”, nhớ chuỗi Tả thực – Tâm lý – Xã hội. Khi phân tích nhân vật Xuân Tóc Đỏ, luôn kết mỗi ý về tính cách với một nhận định về xã hội, vì đây là kiểu nhân vật điển hình – vừa là sản phẩm, vừa là tấm gương phản chiếu của thời đại.
