Câu hỏi: Ngoại lực có nguồn gốc từ
- A. bức xạ của Mặt Trời.
- B. lực hút của Trái Đất.
- C. bên trong Trái Đất.
- D. nhân của Trái Đất.
Đáp án đúng là A. bức xạ của Mặt Trời. Ngoại lực có nguồn gốc từ nguồn năng lượng bên ngoài Trái Đất, mà nguồn chính là bức xạ Mặt Trời — năng lượng chi phối toàn bộ các quá trình phong hóa, xói mòn, vận chuyển và bồi tụ trên bề mặt.
Vì sao bức xạ Mặt Trời là nguồn gốc của ngoại lực
Ngoại lực là các quá trình và lực tác động lên bề mặt Trái Đất, làm thay đổi địa hình, địa mạo. Chúng không xuất phát từ lòng đất mà từ nguồn năng lượng bên ngoài, cụ thể là bức xạ Mặt Trời.
Cơ chế diễn ra theo chuỗi nhân quả rõ ràng. Bức xạ Mặt Trời đốt nóng bề mặt không đều theo vĩ độ và theo ngày – đêm, tạo chênh lệch nhiệt độ và khí áp. Chênh lệch đó sinh ra hoàn lưu khí quyển, tức gió; nhiệt lượng làm nước bốc hơi, tạo mây, mưa và vòng tuần hoàn nước; gió lại sinh ra sóng biển. Đá bị nung nóng – lạnh đi liên tục sẽ nứt vỡ (phong hóa lí học), nước và gió cuốn vật liệu đi (xói mòn, vận chuyển) rồi lắng đọng ở nơi khác (bồi tụ).
Điểm mấu chốt: bức xạ Mặt Trời không tự bào mòn đá, nhưng nó là nguồn cung năng lượng cho mọi tác nhân ngoại lực. Không có năng lượng này, gió, mưa, dòng chảy, sóng đều không vận hành, và các quá trình ngoại lực sẽ dừng lại.
Vì sao các phương án còn lại sai
Phương án B dễ gây nhầm nhất. Lực hút của Trái Đất (trọng lực) đúng là có mặt trong nhiều quá trình bề mặt — nó kéo đá lở xuống, kéo nước sông chảy về biển, giúp vật liệu bồi tụ. Nhưng trọng lực là lực của bản thân Trái Đất, không phải nguồn năng lượng đến từ bên ngoài, nên không thỏa định nghĩa ngoại lực. Trọng lực chỉ là điều kiện hỗ trợ quá trình vận chuyển, không phải nguồn gốc sinh ra ngoại lực.
Phương án C sai vì mọi lực sinh ra từ bên trong Trái Đất đều thuộc nội lực: hoạt động kiến tạo mảng, núi lửa, động đất, uốn nếp, đứt gãy. Nội lực có xu hướng nâng cao hoặc hạ thấp địa hình, ngược hướng với ngoại lực vốn san bằng địa hình.
Phương án D sai cùng lí do nhưng ở phạm vi hẹp hơn: nhân Trái Đất là nguồn nhiệt và nguồn vật chất bên trong, cung cấp năng lượng cho nội lực. Nó nằm sâu dưới bề mặt, không phải nguồn năng lượng bên ngoài. Đáp án D là phương án nhiễu hấp dẫn vì “nhân Trái Đất” nghe có vẻ liên quan đến năng lượng, nhưng hướng năng lượng hoàn toàn ngược với yêu cầu đề bài.
Hệ thống kiến thức liên quan
Hai lực đối lập cùng tác động lên bề mặt Trái Đất, cần phân biệt rạch ròi theo nguồn năng lượng.
- Nội lực: sinh ra từ bên trong Trái Đất, chủ yếu nhờ nhiệt của nhân và sự phân hủy chất phóng xạ; biểu hiện qua kiến tạo mảng, núi lửa, động đất; xu hướng làm địa hình gồ ghề hơn.
- Ngoại lực: sinh ra từ bức xạ Mặt Trời; biểu hiện qua phong hóa, xói mòn, vận chuyển, bồi tụ; xu hướng san bằng địa hình.
- Các quá trình ngoại lực gồm bốn khâu nối tiếp: phong hóa (lí học, hóa học, sinh học) → xói mòn → vận chuyển → bồi tụ.
- Vai trò của bức xạ Mặt Trời còn thể hiện ở việc phân hóa khí hậu theo vĩ độ, tạo các đới gió và đới mưa khác nhau — do đó hình thái địa hình ngoại lực cũng khác nhau giữa các vùng.
Mẹo nhớ và cách nhận diện nhanh
Bám vào chữ “ngoại” — nghĩa là ở ngoài. Nguồn năng lượng ở ngoài Trái Đất chỉ có một ứng viên: Mặt Trời, cụ thể là bức xạ Mặt Trời. Từ “nội” thì đi với bên trong, nhân Trái Đất, kiến tạo mảng.
Khi gặp câu hỏi về nguồn gốc, loại nhanh mọi phương án chứa cụm chỉ vị trí bên trong: “bên trong Trái Đất”, “nhân Trái Đất”, “lớp Manti”. Với phương án “lực hút của Trái Đất”, nhớ phản ví dụ: trọng lực kéo nước sông xuôi dòng nhưng chính Mặt Trời mới là thứ làm nước bốc hơi để tạo mưa — thiếu Mặt Trời, chu trình nước tắt, ngoại lực không còn tác nhân.
