Câu hỏi: Một nền kinh tế giản đơn có hai hàng hoá X và Y, các nguồn lực được sử dụng một cách tối ưu; các khả năng đạt được của nền kinh tế được thể hiện qua bảng số liệu sau (xem ảnh). Hãy thực hiện các yêu cầu:
- a) Vẽ đường giới hạn khả năng sản xuất (PPF).
- b) Nếu sản xuất dừng ở việc kết hợp 3 triệu tấn X và 9 triệu tấn Y, bạn có nhận xét gì?
- c) Nền kinh tế có thể sản xuất được 8 triệu tấn X và 8 triệu tấn Y không?
- d) Tính chi phí cơ hội của việc sản xuất X và Y.
Đáp án đúng là: a) Đường PPF là đường cong lõm xuống, nối các điểm A(10; 0), B(8; 5), C(6; 9), D(3; 14), E(0; 18); b) Kết hợp 3 triệu tấn X và 9 triệu tấn Y nằm trên đường PPF, nền kinh tế sử dụng tối ưu nguồn lực; c) Không thể; d) Chi phí cơ hội của X là 2 tấn Y cho 1 tấn X, chi phí cơ hội của Y là 0,5 tấn X cho 1 tấn Y. Bốn kết luận này đều suy ra từ một thao tác: chấm các cặp (X; Y) lên hệ trục toạ độ rồi đọc vị trí của điểm so với đường nối chúng. Đường giới hạn khả năng sản xuất chính là chuẩn để phán đoán tính hiệu quả và tính khả thi của một kết hợp sản xuất.
Vì sao đáp án đúng: dựng PPF và đọc từng yêu cầu
Cả bốn kết luận đều đứng vững nếu vẽ đúng đường PPF và so đúng vị trí điểm cần xét. Dưới đây là cách dựng và cách đọc cho từng yêu cầu.
a) Dựng đường giới hạn khả năng sản xuất
Đặt trục hoành là sản lượng X (triệu tấn), trục tung là sản lượng Y (triệu tấn). Chấm lần lượt năm điểm A(10; 0), B(8; 5), C(6; 9), D(3; 14), E(0; 18) rồi nối bằng một đường cong trơn, lõm về phía gốc toạ độ. Điểm A cho thấy nền kinh tế dồn hết nguồn lực cho X, điểm E dồn hết cho Y; các điểm còn lại là các kết hợp trung gian.
Đường cong lõm xuống không phải do vẽ tuỳ ý mà phản ánh quy luật chi phí cơ hội tăng dần. Tính chi phí cơ hội của X theo từng đoạn từ E đến A: 4/3 ≈ 1,33; 5/3 ≈ 1,67; 2; 2,5 tấn Y cho mỗi tấn X. Dãy số tăng dần đúng như hình dạng lõm của đường PPF: càng chuyển nhiều nguồn lực sang sản xuất X, mỗi tấn X thêm đòi hỏi phải bỏ đi càng nhiều Y.
b) Nhận xét kết hợp 3 triệu tấn X và 9 triệu tấn Y
Kết hợp này nằm trên đường PPF, nghĩa là nền kinh tế đang sử dụng tối ưu nguồn lực: không còn nguồn lực nhàn rỗi, không có cách nào tăng sản lượng hàng này mà không phải cắt giảm hàng kia. Đây là điểm hiệu quả về mặt kỹ thuật, dù chưa chắc đã là điểm tối ưu về mặt phân bổ (điều đó còn tuỳ giá thị trường của X và Y).
Khi đối chiếu với bảng trong ảnh, cần so đúng cặp (X; Y) theo từng dòng: cặp trùng một dòng của bảng thì nằm trên PPF; cặp có Y thấp hơn mức tối đa tại cùng mức X thì nằm trong đường PPF, tức còn nguồn lực chưa dùng hết.
c) Có sản xuất được 8 triệu tấn X và 8 triệu tấn Y không?
Không thể. Tại mức X = 8 triệu tấn, sản lượng Y tối đa chỉ là 5 triệu tấn (điểm B). Đòi hỏi Y = 8 triệu tấn vượt quá khả năng, nên điểm (8; 8) nằm ngoài đường PPF. Muốn có 8 triệu tấn Y, nền kinh tế phải giảm X xuống khoảng 6,5 triệu tấn (nội suy giữa hai điểm B và C) — đó chính là sự đánh đổi mà đường PPF buộc phải chấp nhận.
d) Chi phí cơ hội của X và của Y
Chi phí cơ hội của một hàng hoá là lượng hàng hoá kia phải từ bỏ để có thêm một đơn vị hàng hoá đó. Công thức: chi phí cơ hội của X = |ΔY| / ΔX; chi phí cơ hội của Y = |ΔX| / ΔY.
- Đoạn E → D: ΔX = +3, ΔY = −4 ⇒ chi phí cơ hội của X ≈ 1,33 tấn Y/tấn X.
- Đoạn D → C: ΔX = +3, ΔY = −5 ⇒ 1,67 tấn Y/tấn X.
- Đoạn C → B: ΔX = +2, ΔY = −4 ⇒ 2 tấn Y/tấn X.
- Đoạn B → A: ΔX = +2, ΔY = −5 ⇒ 2,5 tấn Y/tấn X.
Chiều ngược lại, chi phí cơ hội của Y là nghịch đảo của các giá trị trên: 0,75; 0,6; 0,5; 0,4 tấn X/tấn Y. Ví dụ để tăng 4 triệu tấn Y (từ 5 lên 9, đoạn B → C), nền kinh tế giảm 2 triệu tấn X (từ 8 xuống 6), tức 0,5 tấn X cho 1 tấn Y. Hai chi phí này luôn nghịch đảo nhau: chi phí cơ hội của X bằng 2 thì chi phí cơ hội của Y bằng 1/2.
Những kết luận dễ nhầm khi làm dạng bài này
Lỗi phổ biến nhất là đọc sai vị trí điểm so với đường PPF, kéo theo sai toàn bộ nhận xét về tính hiệu quả. Ba vùng cần phân biệt rạch ròi: điểm nằm trên đường là kết hợp hiệu quả; điểm nằm trong đường là kết hợp lãng phí nguồn lực (thất nghiệp, máy móc nhàn rỗi); điểm nằm ngoài đường là kết hợp bất khả thi với nguồn lực và công nghệ hiện có.
Lỗi thứ hai là lẫn tử số với mẫu số khi tính chi phí cơ hội. Muốn biết cái giá của X, phải lấy phần Y bị mất chia cho phần X được thêm, không làm ngược lại. Lỗi thứ ba là vẽ PPF thành đường thẳng: chỉ khi chi phí cơ hội không đổi thì PPF mới thẳng, còn bảng số liệu ở đây cho chi phí cơ hội tăng dần nên bắt buộc là đường cong lõm. Lỗi thứ tư là nhầm đơn vị hoặc nhầm thứ tự cặp số, ví dụ đọc (8; 5) thành X = 5, Y = 8.
Hệ thống kiến thức liên quan
Đường giới hạn khả năng sản xuất là tập hợp các kết hợp sản lượng tối đa của hai hàng hoá mà nền kinh tế đạt được khi sử dụng hết và sử dụng hiệu quả nguồn lực, với công nghệ cho trước. Bốn điểm cần nắm:
- Giả thiết: nguồn lực có giới hạn, công nghệ không đổi trong thời kỳ xét, hai hàng hoá được sản xuất hiệu quả.
- Độ dốc của PPF tại một điểm chính là chi phí cơ hội của hàng hoá trên trục hoành, đo bằng đơn vị hàng hoá trên trục tung.
- PPF dịch ra ngoài khi nguồn lực tăng hoặc công nghệ tiến bộ; dịch vào trong khi nguồn lực suy giảm do thiên tai, chiến tranh.
- Chi phí cơ hội tăng dần vì nguồn lực không đồng nhất: khi chuyển dần nguồn lực sang sản xuất X, phải lấy cả những nguồn lực ng
