Câu hỏi: Đọc đoạn thơ sau và trả lời các câu hỏi: “Tổ quốc là tiếng mẹ / Ru ta từ trong nôi / Qua nhọc nhằn năm tháng / Nuôi lớn ta thành người / Tổ quốc là mây trắng / Trên ngút ngàn Trường Sơn / Bao người con ngã xuống / Cho quê hương mãi còn / Tổ quốc là cây lúa / Chín vàng mùa ca dao / Như dáng người thôn nữ / Nghiêng vào mùa chiêm bao…” (Trích Tổ quốc là tiếng mẹ – Nguyễn Việt Chiến). Câu 1. (0,5 điểm) Xác định đối tượng trữ tình của đoạn thơ. Câu 2. (0,5 điểm) Nêu nội dung chính của đoạn thơ. Câu 3. (1,0 điểm) Trong đoạn thơ trên, “Tổ quốc” được so sánh với những hình ảnh, từ ngữ nào? Chỉ ra và phân tích tác dụng của một biện pháp so sánh mà em thích nhất. Câu 4. (1,0 điểm) Đoạn thơ đã khơi gợi trong em những tình cảm, cảm xúc nào? Câu 5. (1,0 điểm) Thế hệ trẻ hôm nay sẽ làm gì để thể hiện ý thức trách nhiệm với Tổ quốc?
Đáp án đúng là: Câu 1 — Tổ quốc; Câu 2 — vẻ đẹp của Tổ quốc và tình yêu quê hương, đất nước; Câu 3 — các hình ảnh tiếng mẹ, mây trắng, cây lúa và dáng người thôn nữ; Câu 4 — tình yêu, niềm tự hào, lòng biết ơn và cảm giác ấm áp; Câu 5 — học tập, rèn luyện, trau dồi kiến thức, kỹ năng để trở thành công dân có ích. Trong đoạn thơ Tổ quốc là tiếng mẹ, Nguyễn Việt Chiến gợi lên một đất nước vừa gần gũi, nuôi dưỡng con người, vừa đẹp đẽ và được gìn giữ bằng sự hy sinh.
Giải thích từng câu hỏi
Câu 1. Đối tượng trữ tình là Tổ quốc. Hình ảnh này được nhắc lại ở đầu các khổ thơ và là điểm quy tụ những suy nghĩ, tình cảm của người viết. Cần phân biệt đối tượng trữ tình với người bộc lộ cảm xúc: trong đoạn thơ, người nói dùng tiếng “ta” để diễn tả sự gắn bó của mình với Tổ quốc.
Câu 2. Đoạn thơ ca ngợi vẻ đẹp gần gũi, giàu sức sống và hùng vĩ của đất nước, đồng thời bày tỏ tình yêu quê hương tha thiết. Tổ quốc hiện diện trong tiếng mẹ ru, mây trắng trên Trường Sơn và cây lúa chín vàng. Hai câu “Bao người con ngã xuống / Cho quê hương mãi còn” còn nhắc đến sự hy sinh để gìn giữ đất nước.
Câu 3. Tổ quốc được so sánh với tiếng mẹ, mây trắng và cây lúa qua cách diễn đạt “Tổ quốc là…”. Hình ảnh “dáng người thôn nữ” xuất hiện trong phép so sánh tiếp theo, trực tiếp gợi hình dáng cây lúa và qua đó góp phần khắc họa vẻ đẹp của quê hương. Có thể chọn phân tích “Tổ quốc là tiếng mẹ”: tiếng mẹ gắn với lời ru từ thuở nằm nôi, nên phép so sánh khiến Tổ quốc trở nên thân thương, ấm áp như nguồn nuôi dưỡng mỗi con người. Các hình ảnh cụ thể cũng làm lời thơ giàu sức gợi và giúp tình yêu đất nước được bộc lộ tự nhiên.
Câu 4. Đoạn thơ gợi tình yêu và niềm tự hào về quê hương qua những hình ảnh đẹp, thân thuộc; gợi lòng biết ơn những người đã ngã xuống để bảo vệ đất nước; đồng thời đem lại cảm giác ấm áp, bình yên khi Tổ quốc được hình dung qua tiếng mẹ ru. Khi trả lời câu hỏi cảm nhận, nên gắn mỗi cảm xúc với một hình ảnh hoặc câu thơ cụ thể.
Câu 5. Thế hệ trẻ thể hiện trách nhiệm với Tổ quốc bằng việc chăm chỉ học tập, rèn luyện nhân cách, trau dồi kiến thức và kỹ năng để trở thành công dân có ích. Đây là những việc làm thiết thực, phù hợp với lứa tuổi và hướng tới đóng góp cho xã hội.
Kiến thức đọc hiểu cần nắm
Với đoạn thơ này, cần đi từ hình ảnh thơ đến ý nghĩa và cảm xúc mà hình ảnh gợi ra. “Tiếng mẹ” nhấn mạnh sự nuôi dưỡng thân thương; “mây trắng” đặt cạnh Trường Sơn gợi không gian rộng lớn; “cây lúa” và “dáng người thôn nữ” gợi vẻ đẹp bình dị của làng quê. Những hình ảnh ấy giúp người đọc cảm nhận Tổ quốc vừa thiêng liêng, hùng vĩ, vừa gần với đời sống hằng ngày.
Khi phân tích phép so sánh, không chỉ nêu tên hai hình ảnh được đặt cạnh nhau. Cần chỉ rõ nét tương đồng và tác dụng của cách diễn đạt ấy. Với câu hỏi liên hệ bản thân, cảm xúc chân thành nên đi cùng chi tiết trong thơ, còn trách nhiệm với đất nước nên được thể hiện bằng hành động cụ thể.
Cách nhận diện và trả lời nhanh
Hãy tìm hình ảnh được lặp lại để xác định đối tượng trữ tình, rồi gạch dưới các cụm “Tổ quốc là…” để nhận ra những phép so sánh chính. Khi phân tích một hình ảnh, trả lời theo thứ tự: hình ảnh ấy gợi điều gì, làm nổi bật vẻ đẹp nào của Tổ quốc và khơi dậy tình cảm gì. Cuối cùng, chuyển tình cảm ấy thành việc làm phù hợp với bản thân.
