Câu hỏi: Trong đơn vị SI, đơn vị nào là đơn vị dẫn xuất?
- A. mét (m)
- B. giây (s)
- C. mol (mol)
- D. Vôn (V)
Câu hỏi: Đơn vị đo khối lượng trong hệ thống đo lường SI là
- A. tấn
- B. miligam
- C. kilôgam
- D. gam
Đáp án đúng là D. Vôn (V). Trong hệ SI, Vôn là đơn vị dẫn xuất vì nó được tạo thành từ sự kết hợp của các đơn vị cơ bản, không phải đơn vị đo lường nền.
Đáp án đúng là C. kilôgam. Kilôgam (kg) là đơn vị cơ bản duy nhất của khối lượng trong hệ SI; tấn, gam và miligam chỉ là bội hoặc ước của nó.
Vì sao Vôn (V) là đơn vị dẫn xuất?
Hệ SI chia đơn vị đo thành hai nhóm: đơn vị cơ bản và đơn vị dẫn xuất. Đơn vị cơ bản được định nghĩa độc lập, không phụ thuộc vào đơn vị nào khác. Hệ SI có đúng 7 đơn vị cơ bản: mét (m) đo chiều dài, kilôgam (kg) đo khối lượng, giây (s) đo thời gian, ampe (A) đo cường độ dòng điện, kelvin (K) đo nhiệt độ, mol (mol) đo lượng chất và candela (cd) đo cường độ sáng.
Đơn vị dẫn xuất thì ngược lại: nó được tạo ra bằng cách nhân, chia hoặc lũy thừa các đơn vị cơ bản. Vôn (V) đo hiệu điện thế và được định nghĩa là Jun trên Culông (J/C). Trong đó Jun (J) là đơn vị năng lượng, bằng kg·m²/s²; còn Culông (C) là đơn vị điện tích, bằng A·s. Ghép lại, 1 V = kg·m²/(s³·A) — hoàn toàn dựng từ các đơn vị cơ bản nên Vôn thuộc nhóm đơn vị dẫn xuất.
Vì sao kilôgam là đáp án của câu hỏi thứ hai?
Câu hỏi yêu cầu đơn vị đo khối lượng trong hệ thống đo lường SI, không phải mọi đơn vị khối lượng thường gặp trong đời sống. Hệ SI quy định kilôgam (kg) là đơn vị cơ bản cho khối lượng. Tấn, gam, miligam đều đo khối lượng và đều hợp lệ khi dùng, nhưng chúng là bội hoặc ước của kilôgam: 1 tấn = 1 000 kg, 1 kg = 1 000 g, 1 g = 1 000 mg. Chỉ kilôgam mới là đơn vị gốc mà SI chọn làm chuẩn.
Một chi tiết đáng nhớ: kilôgam là đơn vị cơ bản duy nhất trong 7 đơn vị SI đã mang sẵn một tiếp đầu ngữ (“kilô”). Các đơn vị cơ bản còn lại đều không có tiền tố.
Vì sao các phương án còn lại sai?
Ở câu hỏi thứ nhất, ba phương án nhiễu đều là đơn vị cơ bản, nên không thể là đơn vị dẫn xuất. Mét (m) là đơn vị cơ bản của chiều dài; giây (s) là đơn vị cơ bản của thời gian; mol (mol) là đơn vị cơ bản của lượng chất. Cả ba đều nằm trong danh sách 7 đơn vị nền, đúng như lời giải gốc đã xác định. Phương án dễ nhầm nhất là C — mol, vì nhiều học sinh chỉ quen coi mét và giây là đơn vị “gốc” mà quên mol cũng là đơn vị cơ bản.
Ở câu hỏi thứ hai, tấn, miligam và gam đều đúng về mặt “đo khối lượng” nhưng sai về mặt “đơn vị SI”. Đây là dạng bẫy quen thuộc: đề hỏi đơn vị chuẩn của hệ SI, còn các phương án đưa ra đơn vị thông dụng ngoài đời. Gam và miligam là ước số của kilôgam; tấn là bội số của kilôgam và thường dùng trong thương mại, vận tải chứ không phải đơn vị cơ bản của SI.
Hệ thống kiến thức liên quan
Nắm chắc bảng 7 đơn vị cơ bản là đủ để xử lý hầu hết câu hỏi dạng này. Đơn vị cơ bản được định nghĩa độc lập; đơn vị dẫn xuất hình thành từ các phép toán trên đơn vị cơ bản.
- Mét (m) — chiều dài.
- Kilôgam (kg) — khối lượng.
- Giây (s) — thời gian.
- Ampe (A) — cường độ dòng điện.
- Kelvin (K) — nhiệt độ nhiệt động lực học.
- Mol (mol) — lượng chất.
- Candela (cd) — cường độ sáng.
Một số đơn vị dẫn xuất thường gặp: niutơn (N) = kg·m/s² cho lực; jun (J) = N·m cho năng lượng; oát (W) = J/s cho công suất; pascan (Pa) = N/m² cho áp suất; culông (C) = A·s cho điện tích; vôn (V) = J/C cho hiệu điện thế; ôm (Ω) = V/A cho điện trở. Mọi đơn vị trong danh sách này đều truy về được 7 đơn vị cơ bản ở trên.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Cách nhận diện nhanh nhất: nếu một đơn vị có thể viết lại thành tích hoặc thương của mét, kilôgam, giây, ampe, kelvin, mol, candela thì đó là đơn vị dẫn xuất. Vôn, niutơn, jun, oát, pascan đều rơi vào nhóm này.
Câu thần chú để nhớ 7 đơn vị cơ bản: “Mét — Kilôgam — Giây — Ampe — Kelvin — Mol — Candela”, gắn với bảy đại lượng “dài — nặng — thời gian — dòng điện — nhiệt độ — lượng chất — ánh sáng”. Với câu hỏi về khối lượng, chỉ cần nhớ: SI lấy kilôgam làm chuẩn, còn gam, miligam, tấn chỉ là bội và ước. Gặp đề hỏi “đơn vị nào là đơn vị dẫn xuất”, hãy loại ngay các phương án nằm trong danh sách 7 đơn vị cơ bản trước, phần còn lại gần như chắc chắn là đáp án.
