Câu hỏi: Chỉ ra tác dụng của việc sử dụng các từ láy đó.
Đáp án đúng là: Chưa có đủ thông tin để trả lời cụ thể. Đề bài yêu cầu phân tích hiệu quả tu từ của các từ ngữ trong một ngữ cảnh xác định nhưng không cung cấp đoạn ngữ liệu chứa các từ láy đó, dù vậy ta vẫn xác định được tác dụng của từ láy trên phương diện lý thuyết chung.
Căn cứ xác định tính đầy đủ của dữ liệu đề bài
Câu hỏi đặt ra mang tính quy chiếu trực tiếp qua đại từ chỉ định “đó”, đòi hỏi phải gắn liền với một đoạn thơ hoặc đoạn văn cụ thể. Khi thiếu văn bản nguồn, người học không thể chỉ ra chính xác sắc thái biểu cảm hay dụng ý nghệ thuật riêng biệt mà tác giả gửi gắm qua từng từ ngữ. Tuy nhiên, căn cứ vào chương trình Ngữ văn phần Tiếng Việt, câu hỏi này kiểm tra năng lực cảm thụ ngôn ngữ, cụ thể là nhận biết giá trị biểu đạt của biện pháp dùng từ láy.
Về mặt đại thể, từ láy mang lại tính nhạc nhờ sự hài hòa về mặt âm thanh, giúp hình tượng miêu tả hiện lên cụ thể, sinh động hơn so với việc dùng từ đơn hay từ ghép thông thường. Việc thiếu trích đoạn chỉ ngăn cản phân tích chi tiết từng từ, không cản trở việc xác định giá trị gợi hình, gợi cảm chung của hệ thống từ láy trong văn bản nghệ thuật.
Vì sao không thể kết luận tác dụng cụ thể của từ ngữ nếu thiếu ngữ cảnh
Một câu trả lời khẳng định ngay tác dụng của một từ láy cụ thể khi chưa có văn bản là không chuẩn xác về phương pháp đọc hiểu văn bản:
- Mỗi từ láy có một trường nghĩa và sắc thái riêng: từ láy tượng thanh gợi âm thanh, từ láy tượng hình khắc họa dáng vẻ, từ láy sắc thái hóa thể hiện mức độ tâm trạng. Không thể áp dụng máy móc tác dụng của từ láy mô phỏng âm thanh cho một từ láy diễn tả tâm trạng.
- Ngữ cảnh quyết định nét nghĩa nghệ thuật: cùng một từ ngữ nhưng đặt trong cảnh ngụ tình sẽ mang giá trị khác với khi đặt trong đoạn trích tả thực khách quan. Việc vội vàng đưa ra đáp án chi tiết khi thiếu ngữ cảnh nguồn dễ dẫn đến suy diễn chủ quan, sai lệch ý đồ tác giả.
Hệ thống kiến thức về bản chất và giá trị biểu đạt của từ láy
Từ láy là những từ phức được tạo nên bởi sự phối hợp âm thanh giữa các tiếng, dựa trên nguyên tắc lặp lại một phần (âm đầu, vần) hoặc toàn bộ âm tiết gốc. Dựa vào cấu tạo và mục đích nghệ thuật, tác dụng của từ láy thể hiện rõ rệt qua các khía cạnh:
- Tăng tính gợi hình và đường nét: các từ láy tượng hình (như liêu xiêu, khúc khuỷu, mấp mô) giúp khắc họa diện mạo, không gian, trạng thái của sự vật một cách trực quan, giúp người đọc dễ dàng hình dung bối cảnh.
- Tăng sức biểu cảm và tâm trạng: từ láy thể hiện những cung bậc tinh tế trong cảm xúc, tâm lý con người (như bâng khuâng, xao xuyến, ngậm ngùi) hoặc trạng thái vận động vi mô (như lim dim, xào xạc).
- Tạo nhịp điệu và âm hưởng: sự điệp âm, điệp vần trong các từ láy tượng thanh (như rì rào, ầm ầm, lách cách) đem lại tính nhạc tự nhiên, mô phỏng sinh động âm thanh của đời sống, làm câu văn giàu sức truyền cảm.
- Nhấn mạnh đặc điểm, tính chất: nhiều từ láy có tác dụng gia giảm hoặc tăng cường mức độ của đặc tính sự vật (như xanh rì, đỏ chót, thoang thoảng), làm tăng độ chuẩn xác trong miêu tả.
Phương pháp làm dạng bài phân tích tác dụng của từ ngữ
Khi gặp câu hỏi yêu cầu chỉ ra giá trị của từ láy trong một văn bản cụ thể, người học nên triển khai theo ba bước rõ ràng:
- Bước 1: Gọi tên chính xác các từ láy xuất hiện trong câu hoặc đoạn văn, phân loại chúng là từ tượng hình, tượng thanh hay biểu cảm.
- Bước 2: Nêu nội dung miêu tả cụ thể mà từ láy thể hiện, trả lời câu hỏi: từ ngữ đó làm rõ hình ảnh, âm thanh hay tâm trạng nào của nhân vật, sự vật?
- Bước 3: Đánh giá hiệu quả nghệ thuật: từ láy đó đóng góp gì vào việc tạo nên nhịp điệu, cảm xúc chung của toàn đoạn văn và thể hiện thái độ gì của người viết.
