Câu hỏi: Ca dao tục ngữ có câu “Có thực mới vực được đạo”, thể hiện lập trường triết học gì?
- A. Chủ nghĩa duy tâm thần bí
- B. Chủ nghĩa duy tâm chủ quan
- C. Cả A và B
- D. Chủ nghĩa duy vật
Đáp án đúng là D. Chủ nghĩa duy vật. Câu ca dao Có thực mới vực được đạo đặt cái “thực” (vật chất, nhu cầu sinh hoạt) lên trước cái “đạo” (giá trị tinh thần), đúng với quan điểm vật chất có trước và quyết định ý thức của chủ nghĩa duy vật.

Vì sao đáp án đúng là chủ nghĩa duy vật?
Câu tục ngữ khẳng định vật chất là điều kiện tiên quyết của đời sống tinh thần. Muốn “vực được đạo” — tức là lo toan, giữ gìn và thực hành những giá trị đạo đức, văn hóa — trước hết con người phải có “thực”, tức là có ăn, có sức lực, có điều kiện sống tối thiểu.
Cách lập luận này trùng khớp với nguyên lý nền tảng của chủ nghĩa duy vật: vật chất là cái có trước, tồn tại độc lập với ý thức và quyết định ý thức; ý thức chỉ là sự phản ánh vật chất vào bộ óc con người. Trong câu tục ngữ, “thực” đóng vai trò cơ sở vật chất, “đạo” là đời sống tinh thần phái sinh từ cơ sở ấy. Vì thế, lập trường triết học mà câu nói thể hiện là chủ nghĩa duy vật.
Cần lưu ý một điểm tinh tế: câu tục ngữ không phủ nhận vai trò của “đạo”. Nó chỉ nói “đạo” không thể đứng vững nếu thiếu nền tảng vật chất — đúng như quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức: vật chất quyết định ý thức, nhưng ý thức có tính độc lập tương đối và tác động trở lại vật chất.
Vì sao các phương án còn lại sai?
Ba phương án A, B, C đều thuộc phía duy tâm, tức là phía cho rằng ý thức có trước và quyết định vật chất — hoàn toàn ngược với nội dung câu tục ngữ.
Phương án A — chủ nghĩa duy tâm thần bí — cho rằng thế giới do một lực lượng siêu nhiên, thần linh hay một “ý niệm tuyệt đối” sinh ra. Nếu theo lập trường này, con người phải lo “đạo” trước, cầu khấn trước, còn “thực” là thứ phụ. Câu tục ngữ nói điều ngược lại, nên A sai.
Phương án B — chủ nghĩa duy tâm chủ quan — khẳng định thế giới là sản phẩm của cảm giác, ý thức cá nhân (“vật thể là phức hợp cảm giác”). Lập trường này đặt ý thức của chủ thể lên trên hiện thực vật chất, cũng trái với ý “có thực mới vực được đạo”. Đây là phương án dễ nhầm nhất, vì nhiều bạn chỉ nhớ máy móc “duy tâm” mà quên mất câu tục ngữ đang nói về quan hệ vật chất – tinh thần theo chiều vật chất có trước.
Phương án C — “Cả A và B” — sai vì cả hai vế đều sai, và câu tục ngữ không hề thể hiện sự kết hợp nào giữa hai kiểu duy tâm. Đây là dạng phương án “gộp” thường xuất hiện để gây nhiễu.
Hệ thống kiến thức liên quan: vật chất và ý thức
Nắm chắc cặp khái niệm dưới đây là đủ để xử lý hầu hết câu hỏi dạng này.
- Chủ nghĩa duy vật: vật chất là cái có trước, quyết định ý thức; thế giới tự tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào cảm giác của con người.
- Chủ nghĩa duy tâm: ý thức là cái có trước, quyết định vật chất. Trong đó, duy tâm khách quan cho rằng có một lực lượng tinh thần khách quan (ý niệm, thần linh) sinh ra thế giới; duy tâm chủ quan cho rằng ý thức, cảm giác của chủ thể sinh ra thế giới.
- Vấn đề cơ bản của triết học: quan hệ giữa vật chất và ý thức — cái nào có trước, cái nào quyết định. Cách trả lời câu hỏi này là tiêu chí phân chia hai trường phái.
- Ý nghĩa thực tiễn: tôn trọng quy luật khách quan, xuất phát từ hiện thực vật chất trước khi đề ra mục tiêu tinh thần; đồng thời phát huy vai trò của ý thức, tư tưởng trong cải tạo hiện thực.
Mẹo nhận diện nhanh dạng câu hỏi này
Hãy quy mọi câu tục ngữ, thành ngữ về hai chữ “cái gì có trước”. Nếu câu nói đặt điều kiện vật chất (ăn, mặc, tiền của, sức khỏe, cơ sở hạ tầng) lên trước giá trị tinh thần (đạo đức, chữ nghĩa, lễ nghĩa, tư tưởng) thì đó là chủ nghĩa duy vật; ngược lại là duy tâm.
Ví dụ đối chiếu: “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, “Có bột mới gột nên hồ” — cùng hướng duy vật. Còn “Đức năng thắng số” theo cách hiểu tuyệt đối hóa sức mạnh tinh thần, xem nhẹ điều kiện vật chất, lại nghiêng về duy tâm. Một thao tác đơn giản: gạch chân từ chỉ vật chất và từ chỉ tinh thần trong câu, xem từ nào đứng ở vế điều kiện (“mới”, “rồi”, “thì”) — vế điều kiện chính là cái có trước.
