Câu hỏi: Thiên nhiên vùng núi Đông Bắc nước ta có đặc điểm nào sau đây?
- A. Cảnh quan cận xích đạo gió mùa.
- B. Cảnh quan nhiệt đới nóng quanh năm.
- C. Mang sắc thái cận nhiệt đới gió mùa.
- D. Cảnh quan giống như vùng ôn đới núi cao.
Đáp án đúng là C. Mang sắc thái cận nhiệt đới gió mùa. Vùng núi Đông Bắc nằm ở phía bắc, chịu tác động mạnh của gió mùa Đông Bắc lạnh và khô nên cảnh quan mang sắc thái cận nhiệt đới gió mùa, khác hẳn với cảnh quan cận xích đạo hay ôn đới núi cao.
Vì sao đáp án C đúng?
Vùng núi Đông Bắc nằm ở vị trí chuyển tiếp giữa khí hậu nhiệt đới và khí hậu cận nhiệt đới, lại chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của hoàn lưu gió mùa, nên cảnh quan thiên nhiên ở đây mang sắc thái cận nhiệt đới gió mùa.
Cơ chế hình thành sắc thái này nằm ở gió mùa mùa đông. Khối không khí lạnh xuất phát từ lục địa phía bắc tràn qua nước ta theo hướng đông bắc, gây ra một mùa đông lạnh và khô — mùa đông đến sớm và kết thúc muộn hơn các vùng khác. Địa hình các dãy núi hình cánh cung mở rộng về phía bắc như Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều tạo thành những “cửa ngõ” cho gió lạnh tràn sâu vào nội địa. Sang mùa hạ, gió mùa mùa hạ nóng ẩm lại chi phối, tạo nên nhịp mùa rõ rệt: đông lạnh – khô, hạ nóng – ẩm.
Chính hai mùa tương phản đó làm cho cảnh quan Đông Bắc không còn thuần nhiệt đới. Mùa đông lạnh khiến nhiều loài cây rụng lá, xuất hiện sương muối ở các vùng núi cao như Mẫu Sơn, và tạo điều kiện cho các loài cây nguồn gốc cận nhiệt đới cùng một số loài ôn đới phát triển. Đây là biểu hiện rõ nhất của sắc thái cận nhiệt đới gió mùa trong cảnh quan vùng núi Đông Bắc.
Vì sao các phương án còn lại sai?
- A. Cảnh quan cận xích đạo gió mùa — sai. Kiểu cảnh quan này thuộc những vùng gần xích đạo, nền nhiệt cao đều quanh năm, độ ẩm lớn, gần như không có mùa đông lạnh. Ở nước ta, sắc thái cận xích đạo thể hiện rõ ở phần lãnh thổ phía nam. Đông Bắc có mùa đông lạnh sâu sắc nên không thể xếp vào kiểu cảnh quan này.
- B. Cảnh quan nhiệt đới nóng quanh năm — sai. Đây là đặc điểm của vùng có biên độ nhiệt năm nhỏ, nóng đều cả năm. Vùng núi Đông Bắc có sự phân hóa rõ rệt theo mùa và theo độ cao: mùa đông nhiệt độ hạ thấp, có nơi xuống rất thấp, mùa hạ nóng ẩm. Cụm từ “nóng quanh năm” không mô tả đúng thực tế này.
- D. Cảnh quan giống vùng ôn đới núi cao — sai, đây là phương án dễ nhầm nhất. Đai ôn đới gió mùa trên núi chỉ hình thành ở độ cao khoảng trên 2600 m, nơi nhiệt độ quanh năm thấp, có thể có tuyết. Ở nước ta, chỉ dãy Hoàng Liên Sơn có đỉnh vượt ngưỡng này. Các đỉnh cao nhất của Đông Bắc như Tây Côn Lĩnh hay Mẫu Sơn vẫn chưa đạt tới đai ôn đới, nên cảnh quan dù lạnh về mùa đông vẫn nằm trong đới cận nhiệt đới gió mùa. Sự lạnh giá của Mẫu Sơn dễ khiến người học nhầm sang cảnh quan ôn đới, nhưng đó là cận nhiệt đới núi thấp và trung bình, không phải ôn đới núi cao.
Hệ thống kiến thức về vùng núi Đông Bắc
Khi ôn dạng câu hỏi thiên nhiên vùng núi Đông Bắc nước ta có đặc điểm nào sau đây, cần nắm một cụm kiến thức liên quan chứ không chỉ một ý đơn lẻ.
- Vị trí, phạm vi: vùng núi nằm ở phía đông bắc, tả ngạn sông Hồng, tiếp giáp với Trung Quốc ở phía bắc — điều kiện thuận lợi để gió mùa Đông Bắc lạnh tràn vào sớm.
- Địa hình: chủ yếu là đồi núi thấp và trung bình, bốn dãy núi hình cánh cung quay lưng về phía bắc; địa hình đá vôi khá phổ biến, tạo nên các hang động và cảnh quan karst đặc trưng.
- Khí hậu: mùa đông lạnh, khô, đến sớm và kết thúc muộn; mùa hạ nóng, ẩm, mưa nhiều. Đây là vùng có mùa đông lạnh nhất nước ta.
- Cảnh quan: rừng nhiệt đới gió mùa chuyển dần sang sắc thái cận nhiệt đới gió mùa; thành phần loài có cả cây nhiệt đới và cây cận nhiệt đới, một số nơi xuất hiện loài ôn đới.
- Mối liên hệ tự nhiên – kinh tế: nền địa hình cánh cung gắn với các mỏ khoáng sản (than, apatit, sắt) và với các điểm du lịch nổi tiếng nhờ cảnh quan đá vôi và khí hậu mát lạnh như vịnh Hạ Long, thác Bản Giốc, Sa Pa, Mẫu Sơn.
Đặt trong bức tranh chung, sự phân hóa tự nhiên theo lãnh thổ của nước ta chịu chi phối của hai nhân tố lớn: vĩ độ địa lý và hoàn lưu gió mùa kết hợp với địa hình. Vùng Đông Bắc là ví dụ tiêu biểu cho tác động của nhân tố thứ hai — cùng nằm ở miền Bắc nhưng địa hình thấp và hướng núi cánh cung khiến cái lạnh của mùa đông in dấu rõ hơn vào cảnh quan.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Ghép vùng với tính chất nhiệt: Đông Bắc – mùa đông lạnh – cận nhiệt đới gió mùa. Ba từ khóa “đông bắc”, “lạnh”, “cận nhiệt” luôn đi cùng nhau.
Khi gặp câu hỏi về cảnh quan các vùng núi, hãy loại nhanh hai nhóm phương án: nhóm “nóng quanh năm” hoặc “cận xích đạo” (chỉ đúng với phần lãnh thổ phía nam), và nhóm “ôn đới núi cao” (chỉ đúng với nơi có đỉnh trên 2600 m, tức Hoàng Liên Sơn). Vùng núi nào còn lại thì gắn với sắc thái cận nhiệt đới gió mùa. Cách kiểm tra độ cao cũng rất hữu ích: đỉnh dưới 2600 m thì chưa thể có cảnh quan ôn đới, dù mùa đông có lạnh đến đâu.
