Câu hỏi: (1) Tia hồng ngoại là gì? (2) Nguồn phát ra tia tử ngoại là gì? (3) Tia tử ngoại là gì? (4) Ứng dụng của tia tử ngoại là gì?
- (1) A. Bức xạ có màu hồng nhạt.
- (1) B. Bức xạ không nhìn thấy được.
- (1) C. Bức xạ không nhìn thấy được có bước sóng lớn hơn bước sóng của ánh sáng đỏ.
- (1) D. Bức xạ không nhìn thấy được có bước sóng nhỏ hơn bước sóng của ánh sáng tím.
- (2) A. Các vật có nhiệt độ cao trên 2000°C.
- (2) B. Các vật có nhiệt độ rất cao.
- (2) C. Hầu như tất cả các vật, kể cả các vật có nhiệt độ thấp.
- (2) D. Một số chất đặc biệt.
- (3) A. Bức xạ có màu tím.
- (3) B. Bức xạ không nhìn thấy được.
- (3) C. Bức xạ không nhìn thấy được có bước sóng lớn hơn bước sóng của ánh sáng đỏ.
- (3) D. Bức xạ không nhìn thấy được có bước sóng nhỏ hơn bước sóng của ánh sáng tím.
- (4) A. Kiểm tra khuyết tật của sản phẩm.
- (4) B. Sử dụng trong bộ điều khiển từ xa của tivi.
- (4) C. Làm đèn chiếu sáng của ô tô.
- (4) D. Dùng để sấy, sưởi.
Đáp án đúng là C cho câu (1): Bức xạ không nhìn thấy được có bước sóng lớn hơn bước sóng của ánh sáng đỏ. Tia hồng ngoại nằm ngoài vùng ánh sáng mắt người nhìn thấy, về phía bước sóng dài hơn ánh sáng đỏ. Nguồn ghi đáp án câu (2) là C, câu (3) là D và câu (4) là A. Tuy nhiên, đáp án C của câu (2) nhầm đặc điểm nguồn phát tia hồng ngoại với nguồn phát tia tử ngoại; cần lưu ý lỗi này khi học.
Vì sao chọn các đáp án trên?
Tia hồng ngoại và tia tử ngoại đều là bức xạ điện từ không nhìn thấy bằng mắt thường, nhưng nằm ở hai phía khác nhau của vùng ánh sáng nhìn thấy. Tia hồng ngoại có bước sóng dài hơn ánh sáng đỏ nên câu (1) chọn C. Tia tử ngoại có bước sóng ngắn hơn ánh sáng tím nên câu (3) chọn D.
Ở câu (4), chọn A theo đáp án nguồn: tia tử ngoại có thể làm một số chất phát quang, nhờ đó hỗ trợ phát hiện dấu vết hoặc khuyết tật trên bề mặt sản phẩm. Cần sửa cách giải thích rằng tia tử ngoại «xuyên qua vật liệu để kiểm tra khuyết tật bên trong»: đó không phải cơ chế của ứng dụng này.
Câu (2) có lỗi trong đáp án nguồn. Nguồn chọn C, nhưng «hầu như tất cả các vật, kể cả vật có nhiệt độ thấp» là cách mô tả nguồn phát tia hồng ngoại, không phải nguồn phát tia tử ngoại ở mức đáng kể. Vật có nhiệt độ cao, chẳng hạn trên 2000°C như phương án A, mới là nguồn phát tia tử ngoại thường được nêu trong kiến thức phổ thông. Vì vậy, không nên ghi nhớ C như một tính chất của tia tử ngoại.
Vì sao các phương án còn lại không phù hợp?
- Câu (1): A sai vì tia hồng ngoại không có màu hồng nhạt. B chỉ nêu tính không nhìn thấy, chưa phân biệt được tia hồng ngoại với tia tử ngoại. D mô tả vị trí của tia tử ngoại trong phổ điện từ.
- Câu (2): B nói «nhiệt độ rất cao» nhưng không cụ thể bằng A. D quá chung: một số chất có thể phát tia tử ngoại trong điều kiện kích thích thích hợp, song phương án không nêu điều kiện đó. C là phương án nguồn chọn nhưng dễ gây nhầm nhất vì mô tả nguồn phát tia hồng ngoại.
- Câu (3): A nhầm tia tử ngoại với ánh sáng tím nhìn thấy được. B đúng về tính không nhìn thấy nhưng chưa đủ để nhận diện riêng tia tử ngoại. C lại là mô tả tia hồng ngoại.
- Câu (4): B là ứng dụng quen thuộc của tia hồng ngoại trong điều khiển từ xa. C dùng ánh sáng nhìn thấy để chiếu sáng. D gắn với tác dụng nhiệt của tia hồng ngoại, không phải ứng dụng cần chọn của tia tử ngoại.
Kiến thức liên quan cần phân biệt
Trong phổ điện từ, đi từ phía tia hồng ngoại qua vùng ánh sáng nhìn thấy đến tia tử ngoại, bước sóng giảm dần. Vì thế, chỉ nói một tia «không nhìn thấy được» là chưa đủ; phải xét nó nằm về phía ánh sáng đỏ hay ánh sáng tím.
Nguồn phát cũng là dấu hiệu quan trọng. Các vật ở nhiệt độ thông thường phát bức xạ nhiệt, chủ yếu liên hệ với vùng hồng ngoại; Mặt Trời và những nguồn thích hợp có thể phát tia tử ngoại. Về ứng dụng, tia tử ngoại có thể kích thích phản ứng hóa học và làm một số chất phát quang. Chính hiện tượng phát quang là căn cứ phù hợp khi liên hệ tia tử ngoại với việc kiểm tra dấu vết, khuyết tật bề mặt.
Mẹo nhận diện nhanh
Nhớ theo hai mốc màu: hồng ngoại ở ngoài phía đỏ nên bước sóng dài hơn ánh sáng đỏ; tử ngoại ở ngoài phía tím nên bước sóng ngắn hơn ánh sáng tím. Nếu gặp phương án nói vật ở nhiệt độ thấp phát tia tử ngoại, hãy kiểm tra lại: đó thường là sự nhầm lẫn với tia hồng ngoại.
