Câu hỏi: Đất liền nước ta nằm hoàn toàn trong vùng nội chí tuyến bán cầu Bắc nên có
- A. khoáng sản đa dạng.
- B. số giờ nắng nhiều.
- C. nhiều sông ngòi nhỏ.
- D. nhiều loại thổ nhưỡng.
Đáp án đúng là B. số giờ nắng nhiều. Nằm trọn trong vùng nội chí tuyến bán cầu Bắc, đất liền nước ta nhận góc chiếu của tia sáng mặt trời lớn quanh năm, nên tổng bức xạ và số giờ nắng đều cao. Đây là hệ quả trực tiếp và bao trùm nhất từ vĩ độ địa lý.
Vì sao đáp án B đúng
Vùng nội chí tuyến là phần lãnh thổ nằm giữa hai đường chí tuyến Bắc và Nam, tức khoảng từ 23°27′ B đến 23°27′ N. Trong đới này, Mặt Trời có thời điểm đi qua thiên đỉnh, tia sáng luôn tạo với mặt đất một góc lớn, ít khi quá nhỏ. Việt Nam nằm hoàn toàn ở nửa trên của đới đó — điểm cực Bắc khoảng 23°23′ B, cực Nam khoảng 8°34′ B — nên chưa từng có hiện tượng góc chiếu Mặt Trời quá thấp như ở vĩ độ ôn đới.
Góc chiếu lớn kéo theo cường độ bức xạ lớn. Đó là lý do Việt Nam có số giờ nắng nhiều, nền nhiệt độ cao, khí hậu nóng quanh năm và chỉ phân thành mùa rõ rệt ở miền Bắc chứ không có mùa đông lạnh như vùng ôn đới. Lượng nhiệt dồi dào ấy còn tạo điều kiện cho quá trình phong hóa đá diễn ra mạnh mẽ và làm nên tính nhiệt đới của cảnh quan tự nhiên.
Đề yêu cầu hệ quả trực tiếp và khái quát từ vị trí nội chí tuyến. Số giờ nắng nhiều thỏa cả hai điều kiện: nó là hệ quả vật lý tất yếu của vĩ độ thấp, và nó đúng cho toàn bộ lãnh thổ chứ không chỉ một vùng.
Vì sao các phương án còn lại sai
Ba phương án kia đều mô tả đặc điểm có thật của tự nhiên nước ta, nhưng nguyên nhân không phải vị trí nội chí tuyến — đây chính là bẫy của dạng đề này.
- A. khoáng sản đa dạng — sự đa dạng khoáng sản do lịch sử địa chất lâu dài, cấu trúc địa chất phức tạp, nhiều chu kỳ kiến tạo và vị trí tiếp xúc giữa các mảng, chứ không do vĩ độ. Nằm ở nội chí tuyến hay không không quyết định việc có than, sắt, bô-xít hay dầu khí.
- B là đáp án đúng đã chọn.
- C. nhiều sông ngòi nhỏ — mạng lưới sông ngòi dày, nhiều sông nhỏ do địa hình đồi núi chiếm phần lớn diện tích, độ dốc lớn, lại có lượng mưa dồi dào. Vĩ độ chỉ đóng vai trò gián tiếp qua chế độ mưa.
- D. nhiều loại thổ nhưỡng — thổ nhưỡng đa dạng nhờ sự kết hợp của đá mẹ, địa hình, khí hậu, sinh vật và thời gian hình thành, cùng quá trình canh tác lâu đời của con người. Vị trí nội chí tuyến chỉ là một nhân tố trong nhóm khí hậu, không mang tính quyết định riêng lẻ.
Phương án dễ nhầm nhất là D, vì nhiệt độ cao và độ ẩm lớn đúng là đẩy nhanh phong hóa và hình thành đất. Nhưng nếu chỉ có vị trí nội chí tuyến mà đá mẹ đơn điệu thì vẫn không thể có nhiều loại thổ nhưỡng.
Hệ thống kiến thức liên quan
Cần phân biệt rõ ba lớp yếu tố khi xét ảnh hưởng của vị trí địa lý:
- Vị trí trong vùng nội chí tuyến quyết định bức xạ, góc chiếu, số giờ nắng, nền nhiệt cao, hình thành khí hậu nhiệt đới gió mùa.
- Vị trí tiếp giáp Biển Đông quyết định độ ẩm lớn, mưa nhiều, khí hậu mang tính hải dương.
- Vị trí trong khu vực châu Á gió mùa quyết định sự phân hóa hai mùa gió, ảnh hưởng mạnh đến chế độ thời tiết.
Các đặc điểm còn lại như khoáng sản, thổ nhưỡng, sông ngòi chủ yếu gắn với lịch sử địa chất và địa hình. Tách được lớp yếu tố này thì mọi câu hỏi dạng “nằm trong vùng nội chí tuyến nên có…” đều xử lý được nhanh.
Mẹo nhận diện nhanh
Khi thấy cụm “nội chí tuyến”, lập tức bám vào nhóm từ khóa nhiệt — bức xạ — nắng — góc chiếu — nhiệt đới. Phương án nào nói về nhiệt và nắng thì thường là đáp án. Phương án nói về khoáng sản, sông ngòi, thổ nhưỡng là kết quả của địa chất và địa hình, nên loại nhanh. Hai chí tuyến nằm ở 23°27′ Bắc và Nam, đây cũng là mốc để nhớ giới hạn vùng nội chí tuyến.
